پێشەکی

ئەم ڕووناکییە ماڵی نییە

مەکتووبی سەد و چل. بۆ مەلا محەمەدمەعسوومی کابووڵی. دەربارەی: ژان و میحنەت لە شەرتی عیشقن. خۆشەویست.. ژان و میحنەت لە شەرتی عیشقن، هەڵبەت ئێش و خەم بارێتی ئەوی فەقر(هەژاری) هەڵبژاردووە. لە عیشقت نەمگەرەک غەیری ئێش و ژان هەر ئەوە مەقسەد، دەنا وا هەڵڕژاون کۆ بە کۆ ئەسبابی عەیش و نۆش!۱ مەعشووق - زاتی…

ضروب الناس عشاق ضروبا فاعذرهم أشفهم حبیبا خەڵکی جیاواز بەپێی جیاوازییەکانیان خۆشەویستی جیاوازیان خۆش دەوێت، شایستەترینیشیان بۆ ئەوەی پۆزشی بۆ بهێنرێتەوە، ئەوەیە کە خۆشویستراوەکەی باشترینە. (موتەنەبی) بێگومان شایستەترین خۆشویستراویش پێغەمبەری ئازیزە، درود و سەلامی لەسەر بێت. اللهمَّ صلِّ على سيدنا محمدٍ نُورِ الأنوارِ وسِرِّ الأسرارِ، وسيدِ الأبرارِ، وزَيْنِ المُرْسَلِينَ الأخيارِ، وأكرمِ مَنْ أظلمَ عليهِ الليلُ وأشرقَ عليهِ النهارُ، وعددَ ما نـزلَ مِنْ أولِ الدنيا إلى آخرها مِنْ قطرِ الأمطارِ، وعددَ ما نبتَ مِنْ أولِ الدنيا إلى آخرها مِنَ النباتِ والأشجارِ، صلاةً دائِمَةً بدوامِ ملكِ اللهِ الواحدِ القهارِ.

زۆرن ئەو لێهاتوانەی لە ژینگە دوورەدەستەکاندا فەوتاون، ئەو ژینگانەی هەلی گەشەکردن و پێشکەوتن ناڕەخسێنن. لە کاتێکدا ئەم ڕۆحبڵندانە هەست بە بێگانەیی و دڵغەریبی دەکەن، زۆرینەیان ڕەنگی ژینگە بێڕەنگەکەیان دەگرن، کارامەیی و لێهاتوویی خۆیان لەدەست دەدەن. فەرەبری دەڵێت گوێی لە ئیمامی بوخاری بووە گوتویەتی: …

کەناڵی پێشەکی جەژنی ڕەمەزانتان لێ پیرۆز دەکات، خودای گەورە ڕۆژوو و پەرستش و نزاکانتانی قبووڵ فەرمووبێت. بە ئومێدی جەژنێکی پڕ لە ئاشتەوایی.

ئینجا ڕازی شەوڕەوی و حیکمەتی گرینگییەکەی، یانی نهێنیی گەشتەکەی(دروود و سەڵواتی لەسەر) بۆ ئاسامانانی بڵیند و دواتر سیدرەی مونتەها و تاگەیشتە قابەقەوسەین و ئینجە موناجات و ڕازونیازی لەتەک زاتی هەقدا، لە وەختێکدا خۆی دەفەرموێ: "وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ: ئێمە بۆ ئەو لە شادەماری لاملی نێزیکترین" «قاف: ١٦». ئینجە گەڕانەوەی بۆ شوێن و نوێنی خۆی بە هێندەی چاوەپرتەیەک. ئەرێ، هەر چۆن لەتکردنی مانگ پەرجووی سەلماندنی پەیامەکەی بوو و نیشانی بەرەی ئینسان و جننییانی دا. هەروا شەوڕەوییش موجیزەی مەقامی بەندەگییەتی (ڕێژنەی دروودی خوای لەسەر)؛ هەر بە میعراجیش پێگەی مەحبووبییەتیشی بۆ گشت ڕۆح و مەلایکەتان دەرکەوت و ڕۆشن بۆوە. خوایە دروود و سەلامت بەسەر خۆی و ماڵباتیدا بڕێژە، وەک چۆن شایەنی میهرەبانیی خۆت و حورمەتی ئەویشە لەلات؛ ئامین. - بەدیعوززەمان سەعیدی نوورسی. و: ئیدریس ڕەحیم.

هەر لەم ڕازەوەیە دەبینین، پیاوخوایەک دەبێژێ: "دڵم لە خوداوە پێی چرپاندم" یانی: زمان/دەنگی دڵی. بێ نیوەندگریی هیچ مەلایکەیەک، هەر بۆیە نابێژێ: خوای باڵادەست پێی فەرمووم. یان دەبینین دەفەرموون: دڵم عەرش و ئاوێنەی تیشکدانەوەی جیلوەگەلی زاتی هەقە و، ناڵێ: عەرشی خوای جیهانیانە. ئاخر بۆی هەیە و دەشێ، بایی ئامادەگی و تواناییی خۆی و باربوون و هەڵگرتنی حەفتا هەزار لە حیجابی زوڵمانی لەسەری، لە فەرمایشتی ئیلاهی بێتە دڵیەوە و بیبیستێ. بەڵێ قوربان، بە ئەندازەی بەرزیی قسەیەکی شا کە لە مەقامی پاشایییەوە گوتبێتی، لەتەک هەمان قسەی بەشەکیی خۆی کە لەگەڵ یەکێ لە دەسوپێوەندی عەوامدا کردبێتی؛ هەروا وەک جیاوازی کەڵکبردنی ڕاستەوخۆیە لە سەرڕێژی جیلوەی تیشکی خۆر بەسەر، ئیسفادە لە تیشکەکەی لە ئاوێنەیەکەوە. ئالێرەوە و بەم لێکهەڵبڕین و بەرواردە لە باڵایی و سەرترێتی قورئان بەسەر فەرمایشتە خوایی و کتێبە ئاسمانییەکانەوە دەفامی و تێدەگەی. کتێبە پیرۆز و پەڕاوە ئاسمانییەکان، لەباری باڵایی و سەرترێتی، لە دوای قورئانەوە بە پلەی دووەم دێن. هەر یەکە و خودان پێگە و باڵایین، هەر دنکەو بەشی لە ڕازی پێشەنگیی هەیە؛ خۆ گەر هەرچی گوتەی جوان و پاکی بەرەی مرۆ و ئەجندە هەن کۆبکرێنەوە -ئەوانەی لە چاوگی قورئانەوە نین- هەرگیز هاوشان، بگرە ناگەنە قولەپێی قورئاندا. خۆ گەر گەرەکەتە شتێک لەوە تێبگەی کە قورئان لە ئیسمی ئەعزەمەوە(ناوی هەرە مەزنی خوا) دابەزیبێ و لە ئاستی هەرە بەرزی جیلوەی گشت ناوە پیرۆزەکانی زاتی هەقدابێ، ئەوە لە ئایەتەلکورسی و هەریەک لەم ئایەتە پیرۆزە گشتگیر و دوڕڕە یەکتایانەی دواتر ڕامێنە: "وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ: هەموو کلیلی نهێنی و بەرپیواران وا لای ئەوە" «ئەنعام: ٥٩». "قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ: بفەرموو: خوایە! ئەی خودان هێز و دەستەڵات" «ئالی عیمران: ٢٦». "يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ: ڕۆژێ بە شەوێ دەپۆشێ و ڕۆژیش بەلەز دەکەوێتەوە شوێنی شەوێ. خۆر و مانگ و ئەستێرانی بەدی هێنا و هەر ملکەچ و دەژێر فەرمانی ئەودان" «ئەلئەعڕاف: ٥٤». "وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ ۖ وَقِيلَ بُعْدًا لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ: ئەوجا گوترا: زەمین! ئاوت هەڵقوڕێنە؛ بەرزایی! بەس ببارێنە. ئاو ڕۆچوو بە ناخی ئاخا و کار سەری گرت؛ لەسەر جوودی لەنگەری گرت. وترا: تارن، ئەوانەی ناهەقیکارن" «هوود: ٤٤». "تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ: حەوت ئاسمانان و زەوین و هەرچی لە ناو ئەواندایە، هەر پاکانەی خودا دەکەن" «ئیسڕاء: ٤٤». "مَّا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ: ئافراندن و مراندن و ژیاندن لە یەک نەفەر پتر نییە" «لوقمان: ۲۸». "إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ ۖ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا: ئێمە ئەم ئامانەتییەمان لە بەرانبەر ئاسمانان و زەمین و ئەو هەموو کێوانە ڕانا، هیچیان دەخۆیان ڕانەدی بچنە ژێری و لێی دەترسان. پاشان مرۆ وەستۆی خۆی گرت، کە نەیزانی و سەبارەت بە خۆی غەدری کرد" «ئەحزاب: ٧٢». "يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ: ڕۆژێ کە ئێمە ئاسمانێ لە چەشنی تۆماری قاقەز بۆ نووسینێ، هەڵدەپێچین" «ئەنبیاء: ١٠٤». "وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: خودایان – وەکوو پێویستە – نەناسیوە. ڕۆژی سەڵا زەمین هەموو وا لە ناو مشتی ئەودایە" «زومەر: ٦٧». "أَنزَلْنَا هَٰذَا الْقُرْآنَ عَلَىٰ جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُّتَصَدِّعًا مِّنْ خَشْيَةِ اللَّهِ: ئەگەر ئێمە ئەم قورئانەن ناردبایەتە سەر کەژێک، تۆ دەتدی کە داهاتووە و لە ترسی خوا لەت لەت بووە" «حەشر: ٢١». هەروا لە هاووێنە پیرۆز و بەرزەکانی ڕامێنە، سەرنجی وردی ئەو سوورەتانەی بە (الحمد للە) و (تسبح..) دەسپێدەکەت بدە. هەتا تیشکاوێتنی ئەم ڕازە گەورەیە ببینی، بڕوانە ئەو سوورەتانەی بە (الم) و (ألر) و (حم)، دەستپێکراون، تا بزانی گرنگیی قورئان لە کن خوای جیهانیان چەندێکە. خۆ گەر ئەم ڕازە وردەت فامی و تێیگەیت، دەیشتوانی تێبگەی لە: ڕازی ئەوەی کە زۆرێک لە وەحی پێغەمبەران بە نێوەندگریی مەلایکەتان بووە و، ئیلهام بێ واسیتە هاتووە. هەروا لە نهێنی ئەوەی گەورەترین وەلی ناگاتە هیچ یەک لە پێغەمبەران تێبگەی. لەگەڵ ئەمانەیشدا ڕازی گەورەیی و پیرۆزیی قورئان و بڵیندیی پەرجووەکەی درک دەکەی.

«بڵیندیی قورئان» گەر دەتەوێ بزانی قورئان چلۆن باڵایکردووە بەسەر فەرمایشتە خوایییەکانی تردا و مەودای تێپەڕاندنەکەی چەندە بەسەریاندا؛ سەرنج بدە و لەم دوو نموونەیەی خوارێ ڕامێنە: نموونەی یەکەم: سەرۆک و پادشایان دوو جۆر بانگکردن و دوو ئاستی وتار و قسەیان هەس. یەکەم: وتووێژێکی تایبەت لە ڕێگەی پەیوەندییەکی تایبەتەوە لەگەڵ یەکێک لە عەوامی ئاسایی مەملەکەتدا، دەربارەی بابەتێکی بەشەکیی پەیوەست بە خۆیەوە. ئەوی تر: قسە و گوفتارە بە ناوی سەڵتەنەتی شکۆدار و ناونیشانی خیلافەتی هەرە مەزن و شانوشکۆی فەرمانڕەواییی گشتی، بە مەبەستی بڵاوکردنەوەی فرمانی پادشایی لە چوارقوڕنەی مەملەکەتدا؛ ئەمەیان قسەوباسێکی گەنگەشەکراوە تەک یەکێ لە نێردراوانی یان دانەیە لە فەرمانبەرە خاوەن پێگەکانیدا. دەی ئەم فەرمایشتە بە خەم و حاجەی هەمووانەوە گرێدراوە. نموونەی دووەم: کابرایەک ئاوێنەیێکی وا بەدەسەتەوە و ڕوویکردووەتە خۆر، ئاوێنەیش -بایی گچکەیی و فراوانیییەکەی- نوور و پڕشنگی حەوت ڕەنگی شەبەنگی ڕۆژ وەردەگرێ. کابرایش بە ئەندازەی ئاوێنەکە پەیوەندیی بە خۆرەوە هەیە، دەشێ کەڵکی لێ ببینێ و ڕووی بکاتە ژوورە نووتەکەکەی یان نەمامگە بچووکە میچگیراوەکەی(سەقفکراو)، هەڵبەت مەودای کەڵکبردنی پەیوەستە بە توانایی تیشکدانەوەی خۆر لە ئاوێنەکەدا، نەک هێندەی گەورەییی خۆر. دەی پیاوێکی دی لە ئاوێنە دەگەڕێ و هەر خۆی ڕوودەکاتە خۆر؛ لە شکۆی دەڕوانێ و درکی مەزنییەکەی دەکا، پاشان بە چیایەکی فرە زرافدا هەڵدەگەڕێ و دەڕوانێتە درەوشانەوەی سوڵتانە بەرین و بە شکۆکەی، دەچێتە حەزرەتی و بێ پەردە تێیدەڕوانێ. دوایی دێتەوە، پەنجەرەی خانە خنجیلەکەی و میچی باخچە سەرگیراوەکەی بە ڕووی خۆردا واڵا دەکات؛ بەمەش ڕێگاکانی گەیشتنە خۆر دەدۆزێتەوە، ئەو خۆرەی لە هەرە بەرزایییەکانی ئاسماندا گیرساوەتەوە. ئینجا لەتەک تیشکی هەرمانی خۆری ڕاستینەدا دێتە قسان؛ بە زمانی حاڵ نزوولەی دەکاتێ و بەم دواندنە کڵۆڵە و بە سپاس و قەدردانی و منەتزانی، پێی دەڵێ: "ئای خۆری مەشریقان، هۆ ئەوەی جێنشینی عەرشی جوانیی دنیا بووی، ئەی میهرەبانی ئاسمان! ئەوەی نوور و سروورت بە زەوییدا پەرش کرد و بزە و شادیت دایە گوڵان؛ ئەوەی گەرمی و تیشکت پێکڕا دایە ماڵ و نەمامگە بچکۆلەکەم، هەر چۆن گەرمی و ڕووناکیت بە هەموو جیهان بەخشیوە". خۆ کابرای پێشتر ناتوانێ ئاواهی نزوولەی خۆر بکا و بەم جۆرە بیدوێنێ، چون جێکەوتەی خۆر سنووردارە بە سنووری ئاوێنەکەیەوە، کۆتە بە تواناییی و وەرگریی ئاوێنەکە و تیشکدانەوەکەی. ئێستە، لە گۆشە و چاویلکەی ئەم دوو نموونەیەوە لە قورئان و پەرجووەکانی بڕوانە و لە پیرۆزی و باڵایییەکەی بگە. قورئان دەفەرموێ: "وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِن شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَّا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ: هەرچی دار لەم زەمینە هەن ببنە قەڵەم، مرەکەویان لە بەحر بێ و حەوت بەحری دیش بێنە پاڵی، هێشتا فەرمایشتی خودا دوایی نایە. خودا خاوەن دەستەڵاتی لە کارزانە." «لوقمان: ٢٧». بەم چەشنە، قورئان داویەتی بەسەر هەر یەک لە فەرمایشتەکانی تری خوادا، ئەو وشانەی کە هیچ لە قاڵبی نادا. ئەمەیش لەوێوەیە کە قورئان: لە "ئیسمی ئەعزەم" (ناوی هەرە مەزن و پیرۆزی خوا) و لە هەرە بەرزترین پلەی هەر ناوێک لە ناوە جوانەکانی خوداوە (الأسماء الحسنى) هاتۆتە خوارێ؛ قورئان کەلامی خودایە بەو سیفەتەی کە "پەروەردگاری جیهانیان"ـە، فەرمانی ئەوە بەو سیفەتەی کە "خوای بوونەوەران"ـە، گوتاری ئەوە وەک "بەدیهێن و کارسازی ئاسمانان و زەوین" و گفتولفتی باڵایە بە سیفەتی "پەروەردگارێتیی ڕەها". هەروا گوتاری هەربووی زاتی هەقە بە ناوی "سەڵتەنەتی هەرە مەزنی یەزدانی"یەوە. قورئان، تۆماری ئاوڕدانەوە و حورمەتی ڕەحمانییە لە بوونەوەران، کە لە ڕەحمەتی فراوان و ناکۆتای دەوراندەوری بە ماسیوا، هەڵقوڵاوە و سەرچاوەی گرتووە. پەیامی هەڵگری گشت نامە ڕەببانییەکانە، مەزنیی خوایەتی ڕۆشن و بەیان دەفەرموێ؛ هەر بۆیە لە سەرەتای بەشێکیدا ڕەمز و نیشانە هەن. کتێبی پیرۆزی بڵاوکاری دانایییە. ​هەر لەبەر ئەم ڕازانەیە، بە ناوی شایانی: «کەلامی خودا»ەوە، ناو نراوە. لێ سەبارەت بە فەرمایشتە خوایییەکانی دی: بەشێکیان بە ئیعتیبارێکی تایبەت و ناونیشانێکی جوزئی و جیلەوەیێکی هەندەکی لە ناوێکی تایبەتی، هەروا لە خوداوە بە سیفەتی ڕبووبییەتی تایبەتی و، سوڵتان و ڕەحمەتێکی تایبەت، فەرمایشتن لە خواوە. پلەی ئەم فەرموودانەی خوایش لە باری تایبەتێتی و گشتییەوە جیاواز و هەمەجۆرن؛ زۆرینەی ئیلهام، لەم بەشەی فەرمایشتی خوایین، لێ پلەکانیان جیاوازی و نێوانی زۆرە. بۆ نموونە: ساکار و بەشەکیترینیان ئیلهامی ئاژەڵانە، دواتر ڕەشۆکی خەڵکی، ئینجە عەوامی مەلایک، دواتر ئیلهامی پیاوخاس و دۆستانی خوا و، تا دەگاتە ئیلهامی گەورانی مەلایکە.

بڵیندیی قورئان بەدیعوززەمان سەعیدی نورسی وەرگێڕان: ئیدریس ڕەحیم

مانگی ڕەمەزانتان لێ پیرۆز بێت؛ لە پەروەردگاری تاقانە داوا دەکەین لەم مانگە پیرۆزەدا لە خۆیمان نزیک بخاتەوە، بمانگۆڕێت بۆ چاکتر، هەروەها ڕێمان نیشان بدات لە گۆڕاندا هاوکاریی خەڵکی دییش بین. ڕۆژەکانی ئەم مانگە ژمێردراون، بەڵام پاداشتەکەی و بەهاکەی سەر بە جیهانی ژمارە نین؛ لەسەر ئەم سفرە بەرەکەتدارە چاومان لەوەیە ڕۆزیبەخشی میهرەبان پێمان ببەخشێت، لە هەموو بەرەکەتانەی داوایان دەکەین، هەروەها لەوانەیشی لە سەرکەشی، یان نەزانینەوە، داوایان ناکەین.

وەکو نموونەیەک، لەم شەڕەی ئێستای کوردستانی سوریادا چەندین نموونەی ئاوا دەبینین. ئەمڕۆکە وێنەیەکی زیرەکیی دەستکردم بینی دەروونناسێکی دیاری کوردستان پۆستی کردبوو، دەروونناسێک کە خۆی بە خاوەنی ئەقڵێکی تیژ دەزانێت و لە دەرەوەی وڵات دکتۆرای هێناوە. وێنەکە هی حیکمەت هیجریی یەکێک لە سێ شێخەکەی دروز بوو، ک…

ئیبن خەڵدون و زیرەکیی دەستکرد هەموان ناوی ئیبن خەڵدونیان بیستووە، ئەو زانایەی دانانی زانستی کۆمەڵناسیی دەدرێتە پاڵ. ئیبن خەڵدون لە ژیانیدا پلەی سیاسیی هەمەجۆری تاقی کردووەتەوە، خاوەنی زانستێکی تا بڵێیت فراوان بووە، هەروەها لە چەند بوارێکیشدا کتێبی نووسیوە. دیارترین بەرهەمی موقەدیمەکەیەتی، واتە پێشەکی، کە ئیلهامی ناونیشانی ئەم کەناڵەیش لەوەوە وەرگیراوە. ئیبن خەڵدون مێژوونووسێکی ئاسایی نەبووە، بگرە ڕەخنەی لە زۆرینەی مێژوونووسانی سەردەمی خۆی و پێشتریش گرتووە. ئەو پێی وا بووە زۆریان لەبەر قبووڵکردنی کوێرانەی قسەی پێشینان چەندین هەڵەی مێژووییان بەسەردا ڕۆیشتووە. جیا لەوە وتیوتی و هەڵبەستنی هەواڵ و زێدەڕۆییکردن و پێوەنان دونیایەک هەڵەی دیکەیان ئافراندووە. وەختێکیش کەسانی نەشارەزا مامەڵەی دەقە مێژووییەکانیان کردووە، نەیانزانیوە چۆن ڕاست و هەڵە جیا بکەنەوە و دۆخەکە هێندەی تر خراپ بووە. ئیبن خەڵدون بە پێویستی زانیوە مێژوونووس خاوەنی ئەقڵێکی ڕەخنەیی بێت و بزانێت چ شتێک ڕێی تێ دەچێت و خۆبەخۆ هەواڵ نەگێڕێتەوە. وەکو نموونە، باسی ئەوە دەکات مەسعودی و چەندین مێژوونووسی تر گوتویانە پێغەمبەر موسا ٦٠٠٠٠٠ سەربازی بەنو ئیسرائیلیی لە بیاباندا ژماردووە. بە تێڕوانینی ئەو، ئەگەر مێژوونووسان تۆزێک ڕەخنەییانە سەرنجی ئەم ژمارەیەیان بدایە، دەیانزانی ناکرێت ڕاستەقینە بێت. بۆ ئەم مەبەستەیش چەند هۆکارێک دەهێنێتەوە: ١- قورسە سوپایەکی ئاوا گەورە بتوانێت وەکو تاقە یەکەیەک بجەنگێت. ٢- ناوچەکە نەیتوانیوە ژمارەیەکی ئاوا قەبەی جەنگاوەر هەڵبگرێت. ٣- لۆجیک وا دەخوازێت بەڕێوەبردنی سوپایەکی وا نزیک لە ئەستەم بووبێت، چونکە سەرکردەکە ناتوانێت هەموویان ببینێت و هەندێکیان لە مەودای چاوی دەردەچوون، لە ئەنجامیشدا گرۆ جیاوازەکانی نەیاندەزانی چی بکەن. ٤- سوپای فارسەکان، کە ئیمپڕاتۆریەتەکەیان زۆر گەورەتر بووە، لە ٢٠٠٠٠٠ سەرباز پێک هاتووە. ئەگەر ژمارەی سوپای بەنو ئیسرائیل ئاوا گەورە بوایە، دەبوو حوکمی ڕووبەرێکی زۆر گەورەتر بکەن (پەیوەندیی قەبارەی سوپا و ڕووبەری فەرمانڕەوایی لای ئیبن خەڵدون ڕاستەوانەیە). ٥- ناکرێت لە ماوەی چەند نەوەیەکدا لە یەعقوبەوە تا موسا بەنو ئیسرائیل بەو ڕێژە بەرزە زیاد بکەن؛ واتە یەک نەفەر لەو ماوەیەدا ئەو ژمارەیەی لێ بەرهەم نایەت. ئیبن خەڵدون نموونەی تریش دەهێنێتەوە، بەڵام کرۆکی قسەکە ئەوەیە پێویستە یاساکانی کۆمەڵگە و مێژوو و جوگرافیا و زۆرشتی تر بزانیت، ئینجا دەتوانیت هەڵسەنگاندنی ورد بۆ بانگەشەکان بکەیت. لانی کەم دەبێت بە تێڕوانینێکی ڕەخنەییەوە بڕوانیت و باوەڕ بە هەمووشتێک نەکەیت. ئەوەی ئیبن خەڵدونی لە مێژوودا بێزار کردبوو، ئێستا بە شێوازی دیکە بەرجەستە بووە. زۆرێک لە دەزگاکانی هەواڵ هەواڵی ناڕاست بڵاو دەکەنەوە و زۆرینەی خەڵکیش باوەڕیان پێ دەکەن، چونکە ڕۆڵێکی پاسڤ یاخود ناچالاکیان هەیە. دەزگا و دەوڵەت و دامەزراوە بەدەکان لەوە تێگەیشتوون خەڵکی خۆشباوەرن و زوو فریو دەخۆن، بۆیە تاکتیکی ورد بۆ فریودانی خەڵکی بەکار دەهێنن. لە جەنگی غەززەدا ساڵێک و زیاتریش زۆرێک لە ڕۆژئاواییەکان بە هەواڵێک فریو درابوون کە ئیسرائیل لە سەرەتای شەڕەکەدا بڵاوی کردەوە: هەواڵی سەربڕینی منداڵ. ئەگەرچی بەڵگەیەکی ئەوتۆ نەبوو، بەڵام توانییان ماوەیەکی باش خەڵکی پێوە سەرقاڵ بکەن. لە قۆناغی ئێستاماندا، زیرەکیی دەستکرد بابەتەکەی ئاڵۆزتر کردووە. زۆرێک لە خەڵکی ناتوانن جیاوازیی وێنە و ڤیدیۆی زیرەکیی دەستکرد و وێنە و ڤیدیۆی ڕاستەقینە بکەن. ناحەقیشیان نییە، چونکە هەمیشە ئاسان نییە. جیا لەوە، ئێستا ڕێژەی ئەو وێنە و ڤیدیۆیانەی بە زیرەکیی دەستکرد دروست دەکرێن چەندهێندەی وێنە و ڤیدیۆ ئاساییەکانە، بۆیە وێنە و ڤیدیۆکانی زیرەکیی دەستکرد وردەوردە لەوانی تر باوتر دەبن، بۆیە چاومان پێیان ڕادێت. مادام دۆخەکە وایە، دەبێت ئەقڵی ڕەخنەییمان زیاتر بخەینە گەڕ، نە خۆمان کەس بەو وێنانە فریو بدەین، نە بیشهێڵین کەس فریومان بدات.

ئیبن خەڵدون و زیرەکیی دەستکرد

پێگەی کلتور لە نێوان ئیسلامی کوردی و دەوڵەتی مۆدێرندا لە ئیسلامدا دان بە پێگەی عورف و عادەتدا نراوە، بەڵام لە کاتێکدا دەقێکی ڕوون لەسەر بابەتێک نەبێت، هەروەها پێچەوانەی شەریعەت نەبێت. لەم ڕووەوە، ئیسلام بوار بە هەر گەل و ناوچەیەک دەدات لە سنوورە دیاریکراوەکاندا کلتوری خۆی دەرببڕێت. بۆ وێنە، جلوبە…

پێگەی کلتور لە نێوان ئیسلامی کوردی و دەوڵەتی مۆدێرندا تێبینی: ئەم بابەتە پێشتریش پۆست کراوە، بەڵام لەم ساتەی ئێستاماندا کە سۆز و حەماسەت خەریکن داوەریی هەڵەمان پێ دەکەن، خوێندنەوەی گرنگترە. بفەرموون

*لە برووسکی بیرەوە بۆ ئیدراکی ناونان "وەک زەڕڕەیی بێجیلوە نە مەوجوود و نە مەعدووم" لە مێژوویشدا ئەم نێوان عەدەم و وجوودەی کورد، هۆکار بووە بە ئەوەی بە وەچەی جنۆکە، یان نەوەی بەرەبابی مرۆ و دێوان وەسپکراوە/بکرێ. چون ئەگەر ڕاستت بوێ، لەبەر وەی ئێمە هەمیشە لێکدابڕاوبووین و حیکایەتێکی هاوبەشی هەمووانی…

ساڵانێک لەمەوبەر، وەختێک تەنها فەیسبوک و تویتەر بەناوبانگ بوون، خەڵکێک لای وا بوو تویتەر شوێنێکی فەرمیترە؛ دەیانگوت تویتەر وەکو فەیسبوک نییە هەموو جۆرە کەسێکی تیادا بێت، بەڵکو کەسە دیار و بەناوبانگەکان لەوێن، سەرۆکی وڵاتان پۆستی تیادا دەکەن؛ جیا لەوە، دەیانگوت تویتەر سنووری زۆرە و ڕێگە بە بابەتی درێژ نادات. بە کورتییەکەی، فەیسبوکیان وەکو شوێنی عەوام و تویتەریشیان بە شوێنی دەستەبژێر دەزانی. ئێستا ئیدی دەرکەوتووە هەردووکیان بازاڕین و هەردووکیان خزمەتی ستەمکاری و پڕوپاگەندەی سیستمی زاڵ و پوچگەرایی و بەکاربەری دەکەن. لەگەڵ ئەوەیشدا، لە حەفتەکانی ڕابردوودا ئێکس، واتە تویتەر، توانیی بگاتە ئاستێکی تازەی داڕمانی ئەخلاقی؛ ئاستێک کە هێندە نزمە، بەسە بۆ ئەوەی بزانین ئەوانەی لە پشت ئەم تۆڕانەوەن چ جۆرە مرۆڤانێکن. چی ڕووی دا؟ زیرەکیی دەستکردی ئێکس، واتە گرۆک، سیستمی ڕووتکردنەوەی ئافرەتانی چالاک کرد! ئێستا ئیدی دەکرێت ئافرەتێک وێنەیەکی خۆی لە ئێکسدا دابنێت کە تەنها دەموچاوی دیار بێت، کەچی کەسێک بە ئەکاونتێکی نەناسراوەوە لە ژێر پۆستەکەیدا بڵێت: گرۆک، ئەم کچەم بۆ ڕووت بکەرەوە. گرۆکیش ڕێک لەوێدا ئەوەی بۆ دەکات. بەپێی هەژمارکردنێکی گاردیان، لە ٨ی ئەم مانگەدا هەموو کاتژمێرێک ٦٠٠٠ وێنەی ئاوا لە ئێکسدا دروست دەکات. بێگومان ئەمە تەنها لە ئێکسدا، ئەگەر ماڵپەڕی سەربەخۆی گرۆک هەژمار بکەیت ژمارەکە زۆر بەرزترە. بێگومان ئێکس ڕوویەکی فەرمیی هەیە و زیرەکییە دەستکردەکەیشی بە هەمان شێوە. دەیان زیرەکیی دەستکردی تر هەن زۆر خراپتر ئەم کارە دەکەن و هیچ سنوورێکیشیان لەسەر نییە. دەتوانین لێرەوە چەند خاڵێک ڕەچاو بکەین. یەکەم: سەردارانی سیستمی جیهانی و کۆمپانیاکان کەسانێکی نزمن بۆ ڕماندنی ئەخلاق و کۆکردنەوەی زیاتر سامان و دەسەڵات لە هیچشتێک ناگەڕێنەوە؛ ئەوەیشی دوێنێ بە نهێنی کردوویانە، ئەمڕۆ بە ئاشکرا دەیکەن. دووەم و گرنگتر لە یەکەم، ئایینی ئیسلام لە زووەوە ئەوەی چەسپاندووە مرۆڤ زۆر خۆی دەرنەخات، بە تایبەتی ئافرەت. ئێستا ئیدی کە زیرەکیی دەستکرد بە جۆرێک بەهێز بووە زۆرجار کەسانی زیرەکیش ناتوانن بە ئاسانی وێنە و ڤیدیۆ دەستکردەکان لە وێنە و ڤیدیۆ ڕاستەقینەکان جیا بکەنەوە، تێکدانی خانەوادەیەک لە ڕێگەی وێنەی یان ڤیدیۆیەکی وەهاوە زۆر ئاسانترە. هەموو ئەوەی پێویستە ئەوەیە ئەقڵنەخۆشێک وێنەیەکی دەست بکەوێت و ئیدی دەتوانێت چی بوێت لێی بکات. لەم ڕووەوە خۆپاراستن لە دانانی وێنە و ڤیدیۆ باشترین کارە، بە تایبەتی بۆ خانمان، چونکە نێچیری سەرەکیی ئەم کارەن، هەروەها منداڵانیش، چونکە لاتان سەیر نەبێت، بەشێکی دیاری ئەو وێنە بەسێکسیکراوانە هی منداڵانن. هیچ کەسێک شایستەی ئەوە نییە ناڕەحەتییەکی لەم شێوەیە بچێژێت، بۆیە خۆپاراستن لە دژی ئەم سیستمە داڕماوە باشترین کارە. هەمووی ڕەشبینانە نییە؛ دەتوانین لەو ڕووەوە گەشبین بین لە مێژوودا هەر شارستانیەتێک ئاوا لە ڕووی ئەخلاقییەوە، بە تایبەتییش ئەخلاقیاتی سێکسی، داڕمابێت، زۆری نەبردووە خودی شارستانیەتەکەیش داڕماوە و کۆتایی هاتووە. جەی دی ئەنوین توێژینەوەیەکی لەم جۆرەی هەیە، بەڵام ئەوە بۆ کاتێکی تر. خودا هەموان بپارێزێت.