نشست دوم | اندیشه ایرانی
در نشست دوم از یک پرسش شروع کردیم:
آیا ایرانِ دوره ساسانیان را اعراب فتح کردند یا اسلام؟
اما خیلی زود روشن شد که شاید خودِ این سؤال نیاز به بازنگری داشته باشد. «فتح نظامی»، «اسلامپذیری»، «دگرگونی فرهنگی» و «تغییر تمدنی» یک اتفاق واحد نیستند و نمیتوان آنها را در یکدیگر خلاصه کرد.
در ادامه، درباره تفاوت تاریخ، خاطره و روایت صحبت کردیم؛ اینکه گذشته فقط مجموعهای از اتفاقات سپریشده نیست، بلکه میتواند در حافظه جمعی، زبان، هویت و حتی تصور ما از «خودی» و «دیگری» همچنان حضور داشته باشد.
از همین زاویه به نسبت امروز ایرانیان با «ایران»، «اسلام» و «عرب» نگاه کردیم و بعد به چهارده قرن پیش برگشتیم؛ به این پرسش که آیا مواجهه ایران و اسلام، برخورد دو جهان کاملاً بیگانه بود یا در بستری از تماسها و ارتباطات پیشین رخ داد.
یکی از مفاهیم محوری جلسه، تداوم و گسست بود:
تاریخ نه فقط گسست است و نه فقط تداوم؛ مسئله این است که چه چیزی ادامه پیدا کرد و چه چیزی گسسته شد.
از ساختار اجتماعی و آموزش در دوره ساسانی و داستان کفشگر در شاهنامه تا مسئله مزدکیان، مفهوم عدالت، حافظه تاریخی انوشیروان و نسبت دانش و قدرت، تلاش کردیم نشان دهیم که برای فهم گذشته باید هم زمینه تاریخی آن را دید و هم مراقب بود معیارهای امروز را بیواسطه بر گذشته تحمیل نکنیم.
در پایان به مسئلهای رسیدیم که شاید از خود پرسش آغازین مهمتر باشد:
شکست سیاسی الزاماً شکست تاریخی نیست.
ایران پس از فتح، صرفاً دریافتکننده یک جهان تازه نبود؛ در ساختن جهان اسلامیِ پس از آن نیز نقش داشت. زبان فارسی، ادبیات، فلسفه، عرفان، علوم و سنتهای فکری ایرانی در این جهان تازه شکلها و معناهای جدیدی پیدا کردند.
بنابراین شاید پرسش دقیقتر این نباشد که:
«عربها ایران را فتح کردند یا اسلام؟»
بلکه:
چه چیزی فتح شد، چه چیزی تغییر کرد و چه چیزی در این مواجهه از نو ساخته شد؟
و شاید پرسش بعدی ما از همینجا آغاز شود:
اگر شکست سیاسی، پایان تاریخ نیست، پس «شکست» در تاریخ دقیقاً به چه معناست؟
