آیا بانکهای تجاری از هیچ پول خلق میکنند؟ تعریضی بر یادداشت آقای دکتر مهراب کیارسی (1)
آقای دکتر مهراب کیارسی از اقتصاددانان جوان ایرانی مقیم کانادا در سلسله مطالبی به موضوعات اقتصادی مبتلابه اقتصاد ایران پرداختهاند که البته بخش زیادی از این مطالب نیز جنبه آموزشی داشته و توصیه میکنم علاقهمندان به مطالب اقتصادی و دانشپژوهان این حوزه این مطالب را مطالعه کنند.
ایشان در مطلبی با عنوان تورم پایدار در ایران: مسئلهای ساختاری مالیهای و نه پولی نکات مهم و ارزشمندی به ویژه در مورد رویکردهای بعضا نادرست در داخل کشور از سوی رسانههای شناخته شده اقتصادی و تصمیمات نادرست حاکمیت در باب رشد بانکداری خصوصی در ایران، اشاره کردهاند و در ادامه موضوع تورم در ایران را موضوعی از جنس مالیه عنوان کردهاند که در این یادداشت قصد پرداختن به این موضوع را ندارم؛ بلکه ایشان به یادداشتی که در دنیای اقتصاد در رابطه با خلق پول توسط بانکهای تجاری با عنوان خودنویس بانکداری نوشتهاند؛ ارجاع دادهاند که قصد دارم به نکاتی در این خصوص از منظر پساکینزی بپردازم.
به عنوان یک دانشجوی حوزه اقتصاد در این یادداشت ابتدا سعی خواهم کرد تعریفی قابل فهم از مفاهیم پولی و بانکی که نباید با یکدیگر اشتباه گرفت ارائه دهم، سپس به وظایف و دغدغههایی که بانکهای مرکزی در اقتصادهای امروز دارند میپردازم که این بخش پایه بخش بعدی یعنی توضیح فرایند خلق پول درونزا توسط بانکهای تجاری است.
شش مفهوم پولی در ابتدا باید معنا و مفهوم تمایز بین آنها را باید درک کرد عبارتند از Fiat Money، Central-Bank Money، Commercial-Bank Money، Outside Money، Inside Money و Legal Tender
اما چرا این شش مفهوم را نباید همسطح دانست؟ این شش اصطلاح، پاسخ به شش پرسش کاملا متفاوت درباره پولاند و روی چهار محور طبقهبندی مستقل از یکدیگر قرار میگیرند. خلط این محورها با یکدیگر، منشأ اصلی خطاهای رایج در بحثهای مربوط به نظریه پول درونزا (Endogenous Money) است. پیش از ورود به جزئیات، این چهار محور را باید از هم تفکیک کرد:
محور اول مبنای ارزش پول است آیا پول پشتوانه کالایی (طلا، نقره) دارد یا نه؟ Fiat Money در برابر Commodity Money
محور دوم نهاد بدهکار (ناشر) است پول بدهی (Liability) کدام نهاد است؟ Central-Bank Money در برابر Commercial-Bank Money
محور سوم جایگاه در ترازنامه بخش خصوصی است آیا در برابر این دارایی، بدهیای در داخل بخش خصوصی وجود دارد؟ Outside Money در برابر Inside Money
و نهایتا محور چهارم وضعیت حقوقی است آیا قانون آن را وسیله الزامی تسویه بدهی اعلام کرده است؟ Legal Tender در برابر Non-Legal Tender
نکته مهم روششناختی این است که این چهار محور سلسلهمراتبی نیستند. یعنی نباید آنها را به صورت یک نمودار درختی واحد ترسیم کرد؛ هر پول مشخص، به طور همزمان روی هر چهار محور یک «مختصات» دارد. در ادامه، ابتدا هر مفهوم را جداگانه تعریف میکنیم.
پول فیات: واژه Fiat از لاتین میآید، با معنای تقریبی «بگذار چنین باشد / چنین شود» (let it be done)؛ اشاره اصلی به دستور، فرمان یا اعتبار حقوقی است، نه واژهای که از نظر ریشهشناختی به «اعتماد» اشاره کند. پول فیات پولی است که ارزش اسمی آن ناشی از قابلیت تبدیل آن به مقدار معینی از یک کالای ارزشمند، مانند طلا یا نقره، نیست، بلکه صرفا بر مبنای اعتبار قانونی و نهادی و پذیرش عمومی استوار است. به بیان دیگر پول فیات پولی است بدون پشتوانه کالایی قابل تبدیل. لذا این اصطلاح درباره «مبنای ارزش پول» صحبت میکند، نه درباره اینکه چه نهادی آن را منتشر کرده است. بنابراین باید در استفاده از آن دقت کرد. اسکناس منتشرشده توسط بانک مرکزی، در نظام پولی امروز Fiat Money است. ذخایر بانکهای تجاری نزد بانک مرکزی نیز، چون پشتوانه کالایی ندارند و صرفا بدهی دفتری بانک مرکزیاند معمولا Fiat به شمار میآیند.
سپردههای بانکی معمولا Fiat Money نامیده نمیشوند؛ اصطلاح رایج برای آنها Commercial-Bank Money یا Bank Money است. آنچه درست است این است که سپردهها در یک نظام پول فیات ایجاد میشوند و واحد حساب آنها، مانند ریال دلار و غیره، واحدی فیات است؛ نه اینکه خود سپرده یک واحد Fiat Money مستقل باشد. مهمترین رابطه سپرده با پول فیات این است که بانک متعهد است سپرده را به میزان اسمی به Central-Bank Money، یعنی اسکناس، تبدیل کند که این تعهد نیز امروزه اعتباری ندارد.
کاتالاکسی
Substack
تورم پایدار در ایران: مسئله ای ساختاری مالیه ای و نه پولی
نرخهای بهره و محدودیتهای سیاست پولی
5August 12, 2026 352 7
