دیدگاههای شاه در خصوص قیمت نفت و سایر کالاها(1)
در ادامه یادداشت قبل گزارش زیر در خصوص نظرات شاه در رابطه با قیمت نفت و رشد قیمتها جالب توجه است. اشاره شاه به افزایش چند صد درصدی قیمتها و کمبود اقلام اساسی نشان میدهد مکانیسم ERPT در تورم دهه پنجاه نقش مهمی ایفا کرده است. همچنین در این گزارش تعارضهای توزیعی نیز به عنوان یکی از محرکهای تورم قابل شناسایی است.
تلگرام سفارت ایالات متحده در ایران به وزارت امور خارجه
تهران، ۱۳ سپتامبر ۱۹۷۳ [۲۲ شهریور ۱۳۵۲]
شماره تلگرام: ۶۵۰۶
موضوع: دیدگاههای شاه در خصوص قیمت نفت و سایر کالاها
عطف: الف) تهران ۶۲/۷۹ | ب) تهران ۶۴۶۲
۱. در پایان ملاقاتی که جهت معارفه ژنرال دووال برت (رئیس جدید مستشاران نظامی آمریکا در ایران) برگزار شد، شاه به افزایش قیمت نفت خام در اندونزی، نیجریه و ونزوئلا اشاره کرد. او اظهار داشت: «با پذیرش این موضوع که بخش زیادی از این نفت دارای گوگرد کمی است، اما منطقی نیست که ما برای نفت خود قیمتی کمتر از آنها درخواست کنیم.» شاه سپس گفتگو را به سمت افزایش قیمت کالاها و سایر اقلام سوق داد و گفت: «شگفتآور است که چگونه قیمت مواد غذایی و سایر اقلام در ایالات متحده افزایش یافته است. قیمت برخی از آنها ۳۰۰ تا ۴۰۰ درصد بالا رفته است. این وضعیت ما را به کجا خواهد کشاند؟ با بالا رفتن قیمت نفت، قیمت کالاها و اجناسی که ما باید وارد کنیم حتی بیشتر افزایش مییابد. من هرگز پیشبینی نمیکردم که این افزایشها تا این حد سریع یا تا این اندازه بزرگ باشند. اگر شما و اروپاییها گرد هم نیایید و کاری برای این تورم افسارگسیخته نکنید، نمیبینم چگونه اقتصاد غرب میتواند از مشکلات جدی اجتناب کند.»
در این مرحله، من وارد بحث شدم تا بر گزارشهای مساعدِ برداشت محصول در ایالات متحده تأکید کنم که اثراتی بر قیمتهای فعلی مواد غذایی خواهد داشت. همچنین خاطرنشان کردم که ایالات متحده امسال ۵۵ میلیون آکر (حدود ۲۲ میلیون هکتار) زمین اضافی را زیر کشت مواد غذایی برده است که ظرف ده ماه تا یک سال آینده ناگزیر نه تنها بر فراوانی کالاها، بلکه بر قیمتها نیز تأثیر خواهد گذاشت. از چهره شاه مشخص بود که او ابعاد اهمیت این اقدام کشاورزی ایالات متحده را درک نکرده بود.
۲. همانطور که در تلگرام عطف (ب) اشاره شد، شاه نه تنها به شدت نگران است، بلکه درباره نحوه اقدام در حوزه اقتصادی دچار تردید و بلاتکلیفی است. او گفت قصد دارد قیمت گندم داخلی را پایین نگه دارد، چرا که کاهش قیمتها پس از افزایش آنها را دشوار یافته است، و بر مشکلاتی که با قیمت و کمبود اقلامی مانند شکر، روغن نباتی، کود شیمیایی و بهویژه سیمان دارد تأکید کرد. جالب توجه است که اشتغال ذهنی او با مسائل اقتصادی طی دو هفته گذشته ناگهان پررنگ شده است؛ چرا که وقتی در ۲۸ اوت یک ساعت با او گفتگو کردم، هیچ اشارهای به این مسائل نکرده بود.
۳. شاه هیچ سخنی نگفت که نشان دهد پیشبینیهای مربوط به قیمت نفت در تلگرامهای عطف (الف) و (ب) نادرست است.
۴. یادداشت/تحلیل سفارت:
شواهد متعددی از سوی وزارتخانههای دولت ایران نشاندهنده نگرانی روزافزون از آثار فشارهای تورمی جهانی بر ثبات قیمتها در خود ایران است. شاه مدتها به کارنامه فوقالعاده دولت ایران در این زمینه افتخار میکرد. با این حال، ادامه پرداخت یارانه برای فروش گندم، گوشت، شکر، روغن نباتی و سایر کالاها به مردم، برای ایران روزبهروز گرانتر میشود. عدم انجام این کار در حال حاضر باعث نارضایتی شدید و شاید فعالانه خواهد شد. این نگرانیها به صورت فشرده به شاه منتقل شده است. به نظر میرسد او،تاکنون بدون موفقیت،در تلاش است تا راهی منطقی برای مواجهه با این مشکلات متعدد پیدا کند. کاملاً واضح به نظر میرسد که او از یک سو بین نیاز به حفظ تصویر بینالمللی خود به عنوان رهبری پیشرو در امور نفت، و از سوی دیگر درک روزافزونِ آثار مستقیم افزایش قیمتهای بینالمللی بر توسعه اقتصادی خودِ ایران معطل مانده است.
هلمز
پاورقیها:
۱. منبع: آرشیو ملی، مدارک ریاست جمهوری نیکسون، پروندههای شورای امنیت ملی (NSC)، صندوق ۶۰۳، پروندههای کشوری، خاورمیانه، ایران، جلد پنجم، مه ۱۹۷۳ دسامبر ۱۹۷۳ محرمانه؛ توزیع محدود
۲. ارجاع به ۶۲/۷۹ یک اشتباه واضح است. تلگرام ۶۴۶۲ از تهران (مؤرخ ۱۲ سپتامبر) مقالهای را در مطبوعات دولتی ایران توصیف میکرد که در آن ارزیابی شده بود سیاستگذاران در ایران میخواهند کشورهای صنعتی سیاستهای رشد صفر را اتخاذ کنند و شوک ملایمی از اجلاس اوپک درباره قیمت نفت (که برای ۱۵–۱۶ سپتامبر برنامهریزی شده بود) دریافت کنند.
کاتالاکسی
history.state.gov
Historical Documents - Office of the Historian
history.state.gov 3.0 shell
4August 14, 2026 548 11
