آیا بانکهای تجاری از هیچ پول خلق میکنند؟ تعریضی بر یادداشت آقای دکتر مهراب کیارسی (3)
وسیله قانونی پرداخت یاLegal Tender یک مفهوم حقوقی است، نه یک مفهوم ترازنامهای یا نظریه خلق پول. قانون مشخص میکند چه چیزی باید، در شرایط تعیینشده، برای تسویه تعهدات پولی از سوی طلبکار پذیرفته شود. اگر قانونی مشخص کند اسکناس بانک مرکزی وسیله قانونی پرداخت است، آن اسکناس Legal Tender محسوب میشود؛ اما این وضعیت حقوقی، به خودی خود چیزی درباره فرآیند خلق آن پول نمیگوید. سپرده بانکی نیز در بسیاری از نظامهای حقوقی Legal Tender به معنای فنی و الزامآور آن نیست، هرچند در عمل به طور گسترده به عنوان وسیله پرداخت پذیرفته میشود.
شش مفهوم فوق شش سوال را این شرح پاسخ میدهند، Fiat Money به این پرسش پاسخ میدهد که پول بر چه مبنایی ارزش اسمی دارد؛ مصداق معمول آن پول بدون پشتوانه کالایی است. Central-Bank Money به این پرسش پاسخ میدهد که پول بدهی چه نهادی است؛ مصداق معمول آن اسکناس و ذخایر بانک مرکزی است. Commercial-Bank Money به این پرسش پاسخ میدهد که پول در ترازنامه چه نهادی به عنوان بدهی ثبت شده است؛ مصداق معمول آن سپرده بانکی است. Outside Money به این پرسش پاسخ میدهد که آیا در برابر پول، بدهی بخش خصوصی وجود دارد؛ مصداق آن اسکناس و در تعریفهای گستردهتر، ذخایر است. Inside Money به این پرسش پاسخ میدهد که آیا در برابر پول، بدهی یک عامل خصوصی دیگر وجود دارد؛ مصداق معمول آن سپرده ناشی از وام بانکی است. نهایتا Legal Tender به این پرسش پاسخ میدهد که قانون چه چیزی را برای تسویه بدهی به رسمیت میشناسد؛ مصداق معمول آن اسکناس دارای وضعیت قانونی صریح است.
برای درک بهتر توجه به این نکته ضروری است که عبارت "پول فیات پولی است که فقط بانک مرکزی میتواند خلق کند" نمیتواند درست باشد. بلکه آنچه بانک مرکزی به طور انحصاری خلق میکند، Central-Bank Money، یعنی بدهی بانک مرکزی، است؛ نه Fiat Money به معنای عام. در مقابل، بانک تجاری قادر است Commercial-Bank Money، یعنی بدهی خود بانک تجاری، خلق کند، بدون آنکه نیازی به خلق Central-Bank Money داشته باشد. بنابراین استدلال "بانک تجاری نمیتواند Fiat Money ایجاد کند، پس نمیتواند پول ایجاد کند" یک لغزش معنایی است به عبارتی مقدمه درباره یک محور طبقهبندی، یعنی نهاد بدهکار، صحبت میکند، اما نتیجه به محور دیگری، یعنی کل پول موجود در اقتصاد، تعمیم داده میشود.
اگر چه موضوع تورم محور این یادداشت نیست اما بد نیست همینجا به این موضوع اشاره شود که از پذیرفتن این نکته که بانکهای تجاری Inside Money خلق میکنند، نباید این نتیجهگیری اضافی گرفته شود که بانکها به تنهایی و بدون هیچ محدودیتی میتوانند تورم ایجاد کنند. آنچه به درستی در متن آقای کیارسی اشاره شده این است که خلق اعتبار بانکی به طور خودکار به تورم نمیانجامد؛ اما باید به این نکته هم تأکید شود (فارغ از اینکه در مباحث اقتصادی رایج در ایران هر طیف چه میگوید) نظریه پول درونزا به خودی خود اثبات نمیکند که "بانکها علت تورماند"؛ آنچه این نظریه رد میکند، صرفا این ادعا است که بانک تجاری تنها واسطه وجوه موجود است و خودش پول ایجاد نمیکند (البته این به این معنا نیست که در زمینههای نهادی مشخصی خلق پول بانک تجاری هیچگاه به تورم نمیانجامد).
اما بخش دوم در باب موضوع این یادداشت یعنی خلق پول توسط بانکهای تجاری نیازمند تدقیق در وظایف بانکهای مرکزی امروزی است لذا یک چارچوب کلی در باب وظایف بانک مرکزی و خلق پول درونزا از منظر پساکینزی ارائه خواهم داد.
بر اساس مقالات فصول دوم و چهارم کتاب پیشرفتههایی در تجزیه و تحلیل پول درونزا که توسط فیلیپ روشون و سرجیو رزی گردآوری شده است در اقتصادهای امروزی مهمترین وظایف و دغدغههای بانک مرکزی را به این شرح میتوان برشمرد:
وظایف اصلی بانک مرکزی:
تضمین عملکرد روان سیستم پرداختهای ملی: بانکهای مرکزی به عنوان تامینکننده انحصاری ذخایر، یک تعهد قانونی و بنیادین برای ارتقای عملکرد روان سیستم پرداختهای ملی هدف اصلی همه بانکهای مرکزی تضمین عملکرد بدون وقفه سیستمهای پرداخت کشورشان است.
نقش نهاد تسویه : نقش منحصربهفرد بانک مرکزی، عمل به عنوان نهاد تسویه در نظام پرداختهاست. بانک مرکزی با صدور پول خود (پول پایه)، تمامی ابزارهای پرداخت صادر شده توسط بانکهای خصوصی را همگن کرده و نهایتاً بدهیهای بینبانکی را به صورت قطعی تسویه میکند.
حفظ نقدینگی و ثبات سیستم: بانک مرکزی وظیفه دارد نقدینگی کل سیستم را حفظ کرده و در مواقع بحرانی به عنوان آخرین وامدهنده (Lender of Last Resort) عمل کند تا از فروپاشی مالی جلوگیری نماید.
کاتالاکسی
Telegram
کاتالاکسی
علوم اجتماعی با محوریت اقتصاد
4August 12, 2026 351 5 5
