آیا بانکهای تجاری از هیچ پول خلق میکنند؟ تعریضی بر یادداشت آقای دکتر مهراب کیارسی (2)
بر این اساس، این استدلال که فقط بانک مرکزی میتواند Fiat Money خلق کند تا حدودی گمراهکننده است، چون Fiat بودن یک ویژگیِ نبود پشتوانه کالایی است، نه ویژگی انحصار ناشر. آنچه واقعا انحصاری است، خلق Central-Bank Money است، نه خلق Fiat Money به معنای عام آن.
پول بانک مرکزی یا Central-Bank Money این پول با اصطلاحاتی مانند Base Money / High Powered Money، یا پول پرقدرت/پایه پولی نیز شناخته میشود پولی است که بدهی (Liability) بانک مرکزی محسوب میشود و دو جزء اصلی دارد اسکناس و مسکوک در دست عموم که Currency به آن اطلاق میشود و ذخایر بانکهای تجاری نزد بانک مرکزی که به آن Bank Reserves میگویند. این پول در سمت بدهی ترازنامه بانک مرکزی ثبت میشود.
برای مثال، اگر بانک مرکزی ۱۰۰ واحد اسکناس منتشر کند، در سمت دارایی بانک مرکزی داراییهای پشتیبان، مانند اوراق یا ارز، قرار میگیرد و در سمت بدهی، ۱۰۰ واحد اسکناس در گردش ثبت میشود. اگر بانک مرکزی ۱۰۰ واحد ذخیره برای یک بانک تجاری ایجاد کند، برای مثال از طریق خرید دارایی از آن بانک، در سمت دارایی بانک مرکزی ۱۰۰ واحد دارایی خریداریشده و در سمت بدهی آن ۱۰۰ واحد ذخایر بانک تجاری ثبت میشود.
نکته کلیدی برای بحث حاضر این است که بانک تجاری نمیتواند Central-Bank Money، یعنی اسکناس یا ذخایر نزد بانک مرکزی، خلق کند؛ این اقلام صرفا بدهی بانک مرکزیاند. آنچه بانک تجاری میتواند خلق کند، Commercial-Bank Money است. این تمایز، دقیقا همان نقطهای است که در صورت نادیده گرفته شدن، به خطا در بحثهای مربوط به خلق پول منجر میشود.
پول بانک تجاری یا Commercial-Bank Money به سپردههای دیداری و سایر سپردههای قابل استفاده برای پرداخت اشاره دارد که در ترازنامه بانک تجاری به عنوان بدهی ثبت میشوند. برای مثال، وقتی بانک ۱۰۰ واحد وام جدید اعطا میکند، در سمت دارایی بانک ۱۰۰ واحد تسهیلات اعطایی یا وام و در سمت بدهی بانک ۱۰۰ واحد سپرده مشتری ثبت میشود. در این فرآیند، بانک سپرده را از سپردهگذار دیگری منتقل نکرده است؛ بلکه همزمان با اعطای وام، سپردهای جدید ایجاد شده است. پول بانک تجاری بدهی بانک تجاری است که برای بخش خصوصی به عنوان دارایی پولی عمل میکند.
پول بیرونی یا Outside Money به پولی گفته میشود که برای بخش خصوصی در مجموع، یک دارایی خالص (Net Financial Asset) محسوب میشود؛ یعنی در برابر آن، هیچ بدهی متناظری از سوی یک عامل خصوصی دیگر وجود ندارد. این مفهوم نخستین بار به صورت نظاممند توسط Gurley و Shaw در سال ۱۹۶۰ صورتبندی شد. در یک نظام پولی مدرن، مصداق اصلی آن اسکناس در دست عموم است، زیرا بانک مرکزی نهادی عمومی و "بیرون از" بخش خصوصی محسوب میشود.
درباره ذخایر بانک مرکزی باید محتاط بود در تعریفهای گستردهتر، که بانک مرکزی را بیرون از بخش خصوصی میدانند، ذخایر نیز Outside Money به شمار میآیند؛ اما در برخی تعریفهای محدودتر که Outside Money را صرفا به داراییهای در دسترس عموم مردم، نه بانکها، محدود میکنند و ذخایر از این مقوله خارج میمانند بنابراین این ابهام تعریفی در ادبیات وجود دارد. در این یادداشت ما پول بیرونی را به معنای دارایی پولی بخش خصوصی که بدهی متناظر آن بیرون از بخش خصوصی قرار دارد در نظر میگیریم.
پول درونی یا Inside Money پولی است که در برابر آن یک بدهی متناظر در داخل بخش خصوصی وجود دارد. نمونه کلاسیک آن سپرده بانکی ناشی از وام است؛ وقتی بانک ۱۰۰ واحد به مشتری وام میدهد، برای مشتری «مثبت ۱۰۰ دارایی سپرده» و برای بانک «مثبت۱۰۰ بدهی سپرده» ثبت میشود. از آنجا که هر دو طرف این رابطه، مشتری و بانک، در داخل بخش خصوصی قرار دارند، این پول در داخل بخش خصوصی خلق شده و در سطح کل بخش خصوصی، دارایی خالص جدیدی ایجاد نمیکند؛ دارایی یک عامل خصوصی، دقیقا با بدهی عامل خصوصی دیگر خنثی میشود. بنابراین پول درونی دارایی پولی یک عامل خصوصی است که بدهی متناظر آن نیز در داخل بخش خصوصی قرار دارد.
به همین دلیل است که Commercial-Bank Money معمولا نوعی Inside Money است؛ اما این دو اصطلاح مترادف نیستند. «Commercial-Bank Money» ناظر بر نهاد بدهکار، یعنی بانک تجاری است، در حالی که «Inside Money» ناظر بر جایگاه آن در ترازنامه کل بخش خصوصی است. در عمل این دو غالبا بر هم منطبق میشوند، اما از نظر مفهومی از دو محور طبقهبندی متفاوت میآیند.
کاتالاکسی
Telegram
کاتالاکسی
علوم اجتماعی با محوریت اقتصاد
4
1August 12, 2026 289 6
