نردبان آسمان (تدریس فتوحات مکیه)

گرچه حجاب تو برون از حدّ است
هیچ حجابیت، چو پندار نیست

پردهٔ پندار بسوز و بدانک
در دو جهانت بِهَ ازین کار نیست

چند کنی از سَرْ هستی خروش
نیست شو اندر طلب یار، نیست

بمیرید بمیرید در این عشق بمیرید
در این عشق چو مردید همه روح پذیرید

بمیرید بمیرید و زین نفس ببرید
که این نفس چو بندست و شما همچو اسیرید

خموشید خموشید خموشی دم مرگست
هم از زندگیست اینک ز خاموش نفیرید

معنای مرگ ارادی

لموت الإرادة تخصيص يعتري طالب الحقّ، إذا سلك طريق الحقّ بمقتضاه. و معنى موت الإرادة، في لسان التصوّف، أن يزول و يفنى من العبد رؤية الأسباب و الوسائط. فكما لا يمكن لميّت الشريعة أن يرجع إلى ما عنه مات من مال و ولد، عقلا و شرعا، فكذلك لا يمكن لميّت الطريقة و الحقيقة، أن يرجع إلى رؤية الوسائط، بعدما مات عنهنّ ذوقا و كشفا.
و معناه عندهم: أن لا يرى إلّا المسبّب. كما قال بعضهم: ما نظرت إلى شي‏ء إلّا و رأيت اللّه فيه. و هذا إخبار عن بدء الخروج من الوجود. ثمّ لمّا توسّط قال: معه، ثمّ لمّا خرج بالكلّيّة قال: ما نظرت إلى شي‏ء إلّا و رأيت اللّه قبله. و ذلك لموته عمّا سوى اللّه، و لرفع الحجب من القلب.

🔶معنای مرگ ارادی در زبان تصوف این است که از بنده، دیدن اسباب و امور واسطه زائل و نابود شود.

🔷 معنای آن نزد صوفی‌ها این است که آنان هیچ چیزی غیر از مُسبِّب را نمی‌بینند، چنانکه بعضی از آنها گفته‌اند: «به چیزی نگاه نکردم مگر اینکه خدا را در آن دیدم» این گفتار خبر از ابتدای خروج از وجود را می‌دهد سپس زمانی که در وسط‌های خروج باشد گفته است: «خدا را همراه او دیدم» سپس زمانی که به طور کلی خارج شود گفته است: «به چیزی نگاه نکردم مگر اینکه خدا را قبلش دیدم». این به خاطر این است که او از ما سوا الله مرده است و به خاطر این است که حجاب‌ها از قلب مرتفع شده‌اند.

مرگ ارادی
دلیل نامگذاری هر کدام از مرگ‌های ارادی

والطائفة تسمى الجوع في الموتات الأربعة الموت الأبيض و هو مناسب للضياء فإن لأهل اللَّه أربع موتات موت أبيض و هو الجوع و موت أحمر و هو مخالفة النفس في هواها و موت أخضر و هو طرح الرقاع في اللباس بعضها على بعض و موت أسود و هو تحمل أذى الخلق بل مطلق الأذى و إنما سميت لبس المرقعات موتا أخضر لأن حالته حالة الأرض في اختلاف النبات فيه و الأزهار فأشبه اختلاف الرقاع و أما الموت الأسود لاحتمال الأذى فإن في ذلك غم النفس و الغم ظلمة النفس و الظلمة تشبه في الألوان السواد و الموت الأحمر مخالفة النفس شبيه بحمرة الدم فإنه من خالف هواه فقد ذبح نفسه.

🔶 پوشیدن لباس‌های وصله دار را به این جهت مرگ سبز نامیدند که حالت آن، حالت زمینی است که گیاهان و گل‌های مختلفی در آن می‌باشد که شبیه وصله‌های مختلف بر روی لباس است.

🔷 اما مرگ سیاه را به این جهت برای تحمل آزار نامیدند که تحمل آزار و اذیت غم نفس است و غم، تاریکی نفس است و تاریکی شبیه‌ترین چیزها به رنگ سیاه است.

🔶 و اما مرگ سرخ را به این جهت برای مخالفت هوای نفس نامیدند که شبیه به سرخی خون است زیرا کسی که با نفسش مخالفت می‌کند نفس خودش را قربانی می‌کند.

سِرّ موتوا قبل موت این بود
کز پس مردن غنیمت‌ها رسد

یک عنایت بِهْ ز صد گون اجتهاد
جهد را خوفست از صد گون فساد

وآن عنایت هست موقوف ممات
تجربه کردند این ره را ثقات

بهر این گفت آن رسول خوش‌پیام
رمز موتوا قبل موت یا کرام

هم چنانک مرده‌ام من قبل موت
زان طرف آورده‌ام این صیت و صوت

مرگ اختیاری
موت ارادی

(💠 شیخ محمود شبستری می‌گوید:)

سه گونه نوع انسان را مماتست‏
يكى هر لحظه و ان بر حسب ذاتست‏

(🔰 اسیری لاهیجی در شرح می‌گوید:)
موت عبارت از عدم شعور و خفاء و كمون است؛ يعنى نوع انسان را سه‏گونه و سه نوع مرگست:
۱- يكى از آن سه‏گونه مرگ آن است كه چنانچه ذكر رفت هر لحظه و هر ساعت و در هر طرفة العين به حسب اقتضاى ذاتى ممكن كه لازم امكانيّت است انسان را واقع است كه به حكم‏ «كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ» اى هالك دائما لا انّه هالك فى وقت من الاوقات، در هر زمان به حسب آن اقتضاء نيست مى‏گردد و به مقتضاى‏ «بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ» بتجلّى نفس رحمانى به حسب خلع و لبس در هر لحظه هست مى‏شود و از غايت سرعت تجلّى وجودى ادراک انعدام نمى‏كنند و على الدوام وجود واحد مرئى است. چون اشارت به نوع اوّل موت نمود مى‏فرمايد كه‏:

۲- يعنى مرگ دوم از آن ممات سه‏گانه مرگ اختياري است كه مخصوص نوع انساني است و آن موت عبارت از قمع هواى نفس و اعراض از لذّات جسمانى و مشتهيات نفسانى و مقتضيات طبيعت و شهوات است. و امام جعفر صادق عليه السّلام مى‏فرمايد كه الموت هو التّوبة، قوله تعالى‏ فَتُوبُوا إِلى‏ بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ‏ و هركه اجتناب از لذّات و شهوات و آرزوى نفسانى نمود البته نفس خود را كشته است.

آزادی
حریت
مرگ

💠 بدانكه حريت سه درجه دارد:

1⃣ درجه اول آن است كه از حجاب ظلمانى كه جاه و مال و شهوتست بميرد و حجاب ظلمانى را فراموش كند و از بند حجاب ظلمانى آزاد شود.

2⃣ و درجه دوم آن است كه از حجاب نورانى كه علم و تقوى و طاعت است بميرد و حجاب نورانى را فراموش كند و از بند حجاب نورانى آزاد شود. و نبوت آنست كه از ديدن مردن بميرد و از بند عجب آزاد شود و اين حريت انبياست و پيغمبر ما سرور انبيا از اينجا فرمود كه «الفقر فخرى».

3⃣ و درجه سيم آن است كه از خود بميرند و خود را فراموش كنند و از بند خود آزاد شوند و اين حريت اولياست و اين است كه مهتر اوليا و سرور علما فرمود كه: «موتوا قبل‏ ان تموتوا».

موت ارادی
مرگ اختیاری

🔷 أما المحجوبون فهم أبداً مشتاقون إلى لقاء الحق، و هم لا يصلون إلى بغيتهم إلا بعد ارتفاع حجابهم البدني، و زوال الغواشي الطبيعية عنهم. و هذا لا يكون إلا بالموت الحقيقي: إذ بالموت تنحل الصورة البدنية و يعود الفرع إلى أصله. و لكن الموت موتان: موت طبيعي و هو لجميع الخلق بلا استثناء، و فيه يلقى العبد ربه برجوع عينه إلى الذات الإلهية الواحدة، كما يعود النهر إلى البحر الذي خرج منه. و موت أهل الكشف و الوجد و هو الفناء الصوفي، و فيه يلقى العبد ربه بتحققه أنه عينه، و مشاهدته إياه في جميع مجالي الوجود. و يسمى هذا الموتُ الموتَ الإرادي، و هو مقام الفناء عند الصوفية، أي فناء الصوفي عن نفسه و كل ما يتصل بها مما يقوم حجاباً بينه و بين ربه.

🔶 اما آنان که در حجاب مانده‌اند همیشه به ملاقات حق مشتاق هستند. آنان به خواسته و مطلوب خود نمی‌رسند مگر بعد از اینکه حجاب بدن آنها از میان برخیزند و پرده‌های طبیعت از آنها از بین برود. و این فقط و فقط با مرگ حقیقی حاصل می‌باشد، زیرا به سبب مرگ صورت بدنی از میان برداشته می‌شود و فرع به اصل خودش برمی‌گردد.

۲- مرگ اهل کشف و وجد: و آن همان فنا صوفی است که در آن، بنده، پروردگارش را ملاقات می‌کند به سبب تحقیق بنده که او عین پرودگارش است و به سبب مشاهده‌ی بنده، پروردگارش را در همه‌ی مجلاهای وجود. این مرگ را مرگ ارادی می‌نامند و آن همان مقام فنا نزد صوفیه است؛ یعنی فنای صوفی از خودش و از هر آنچه به نفس پیوند خورده بود که آن چیزها حجاب میان بنده و پروردگارش را استوار کرده بود.