ریشههای تاریخی حوزهی عمومی بورژوایی
واژههای «عمومی» و «حوزهی عمومی» طیف وسیعی از معانی را با خود حمل میکنند. ریشههای آنها به برهههای تاریخی مختلف برمیگردد. حوزهی عمومی قلمرویی است که در نقطهی مقابل حوزهی خصوصی قرار میگیرد. در دولتشهرهای توسعهیافتهی یونانی، حوزهی پولیس (polis) که برای تمام شهروندان آزاد در دسترس بود، بهطور کامل از حوزهی اویکوس (oikos) جدا بود. حوزهی اویکوس قلمرویی بود که در آن هر فرد حریم خصوصی خود را داشت. حیات عمومی در میدان کسبوکار (agora) جریان داشت، اما به این میدان محدود نبود. حوزهی عمومی بیشتر در قالب بحث، انواع مشورت، محافل تدوین قانون و کنش جمعی تجلی مییافت. نظم سیاسی بر پایهی اقتصاد بردهداری موروثی بود. استقلال شخصی افراد بهعنوان رئیس خانواده، اصلیترین عامل مشارکت در حیات عمومی بود. حوزهی خصوصی بهطور ناگسستنی به حوزهی عمومی پیوند خورده بود. منزلت فرد در پولیس بر منزلت او در مقام رئیس تامالاختیار اویکوس مبتنی بود.
در مقابل حوزهی خصوصی، حوزهی عمومی قلمرو آزادی و ثبات محسوب میشد. فقط در این حوزهی عمومی بود که هر آنچه وجود داشت، نمایان میشد و برای همگان رویتپذیر میگشت. در بحث و گفتوگوی شهروندان، مسائل و موضوعات مطرح میشدند و دربارهی آنها تصمیمگیری میشد. در رقابت بین افراد برابر، یعنی شهروندان، بهترینها برنده میشدند و قابلیتهای ذاتی خود را نشان میدادند. فضیلتهایی که ارسطو آنها را دستهبندی و تدوین کرده بود، در این حوزه شکوفا میشد. حوزهی پولیس فضایی باز برای برهمکنش شهروندان شریف فراهم میساخت. این الگوی یونانی حوزهی عمومی، از رنسانس به بعد قدرتی هنجارین و تصویری پیدا کرد.
در قرون وسطی، تمایز حقوقی بین امر عمومی و امر خصوصی برای همگان آشنا بود، اما کاربردی ضابطهمند نداشت. در نظام قضایی قرون وسطی، اقتدار خانگی رئیس خانواده بههیچوجه معادل مالکیت خصوصی (private property) نبود. اقتدار خصوصی و عمومی چنان در وحدتی ناگسستنی به هم تنیده بودند که نمیتوان آنها را از زمین جدا کرد. سنت حقوق آلمانی کهن، با طرح مقولات مشترک و ویژه، تمایزی ابداع کرد که تا حدی با تمایز کلاسیک بین عمومی و خصوصی منطبق بود. امر مشترک، امر همگانی بود و استفادهی همگانی از یک چیز به معنای دسترسی عموم به منبع و بازار آن چیز بود. امر ویژه، اموری را در بر میگرفت که از حقوق ویژه، یعنی مصونیتها و امتیازات خاصی برخوردار بودند. انسان عمومی به انسان خصوصی تبدیل شد. واژههای اشرافی، کاریابی و عمومی بهطور مترادف به کار میرفتند و عمومی شدن دقیقاً معادل آزاد شدن بود.
📘 دگرگونی ساختاری حوزه عمومی
✍🏻 یورگن هابرماس
↔️ جمال محمدی
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader
January 21, 2026 187
