📓« وعی »📚

❞ گسترشِ دانش، لزوماً به معنای گسترشِ آگاهی، بینش و فهمِ عمیق نیست؛ چه بسیار کسانی که به وادیِ علم درآمدند، امّا به سبب همان علمشان گمراه گشتند، لغزیدند و سرنگون شدند، چندان‌که بی‌خبری و جهل برایشان بهتر بود! خداوند متعال می‌فرماید:
﴿وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ﴾ از همین‌رو، رواجِ نگارش و قلم («فَشْو القَلَم») از نشانه‌های قیامت شمرده شده است، با وجود آن‌که قیامت تنها بر بدترینِ آفریدگان برپا می‌گردد و هیچ روزگاری فرا نمی‌رسد جز آن‌که روزگارِ پس از آن شرورتر است.
این نکوهش، متوجهِ خودِ علم نیست، بلکه متوجهِ فراگیرندهٔ آن است؛ چرا که آدمی با دانشِ خویش دست به طغیان می‌زند. از همین روست که خداوند با نام بلندِ خویش می‌فرماید:
﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ۝ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ ۝ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ۝ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ۝ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ۝ كَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَىٰ ۝ أَن رَّآهُ اسْتَغْنَىٰ﴾ و در سرگذشتِ بَلعَمِ باعورا برای اهلِ عبرت و بصیرت، درسی بزرگ نهفته است. بنابراین، بر طالب علم واجب است که زکات و پاکیزگیِ علمش را با عمل به آن، فروتنی در برابر آن و نشرِ آن بپردازد، و در پیِ آن نباشد که با علمْ به بهره‌ای از دنیا دست یابد یا منصبی را فراچنگ آوَرَد.
شَعبی می‌گوید: «همانا پیش از این، این علم را تنها کسی می‌جُست که دو خصلت در او گرد آمده بود: خرد و پارسایی (عقل و عبادت). پس اگر خردمند بود اما پارسا نبود، می‌گفت: این امری است که جز اهلِ عبادت و پارسایی بدان دست نمی‌یابند، و در پیِ آن نمی‌رفت؛ و اگر پارسا بود اما خردمند نبود، می‌گفت: این امری است که جز فرزانگان و اهلِ خرد به آن نمی‌رسند، و در پیِ آن نمی‌رفت. شعبی افزود: اینک بیم آن دارم که امروزه کسانی در جست‌وجوی آن برآیند که هیچ‌یک از این دو را ندارند: نه خردی در ایشان است و نه پارسایی.»
و ابنُ السَّمّاک می‌گوید: «چه بسیار چیزهایی که اگر سودی نبخشند، زیانی هم نمی‌رسانند؛ امّا علم اگر سود نبخشد، زیان‌بار خواهد بود.» ❝

▪️ ❞ گاه در نهادِ برخی از جان‌ها، شجاعت و دلیری‌ای نهفته است که با حکم شرع سرِ ناسازگاری دارد؛ از این‌رو بر صاحبانِ چنین روان‌هایی واجب است که با خویشتن مجاهدت کنند تا در برابر حکمِ خداوند سر فرود آورند. همانا خوی‌ها و سرشت‌های باطنی در باورها و اقناعاتِ انسان اثر می‌گذارند؛ آن‌کس را که خداوند شجاع آفریده، گمان می‌برد که حق همواره در پیش‌تازی و اقدام است، و آن‌کس را که ترسو سرشته است، می‌پندارد که گوشه‌گیری و عافیت‌طلبی عینِ حق است؛ حال آن‌که چه بسا حقْ موافق طبع نباشد.

پس بر شخصِ شجاع فرض است که با نفس خویش پیکار کند تا هرگاه خداوند به بازگشت و درنگ فرمان داد، بازایستد؛ و بر شخصِ ترسو واجب است که به مجاهده با نفس برخیزد تا چون خداوند به پیش‌تازی امر فرمود، گام پیش نهد. سرشت‌ها و طبایع درونی، خودْ آزمونی هستند که انسان به آن‌ها مبتلا می‌گردد و مواجهه با آن‌ها نیازمندِ مجاهدت است؛ و ایستادگیِ بنده در مرزهای اوامر الهی و جهادش با خویشتن، درست به اندازهٔ قوتِ ایمان و تسلیمِ او در برابر خداوند رقم می‌خورد. اما هرگاه ایمانِ آدمی رو به کاستی نهد، کارها را چنان انجام می‌دهد که طبع و هوای نفسش را ارضا کند، در حالی که می‌پندارد آن عمل خالصاً برای خداست...

و روان‌هایی که بر سرشتی ویژه خو گرفته‌اند، اگر به ادلهٔ شرعی نیز دانا باشند، ناخودآگاه نصوص و دلایلی را به خاطر می‌سپارند و گرد می‌آورند که با هوای طبعشان هم‌خوانی دارد، و از نصوصی که مخالف سرشتِ آن‌هاست غفلت می‌ورزند؛ چنان‌که می‌بینی شخصِ شجاع، ادلهٔ اقدام و دلیری را حفظ می‌کند و نفسش ناخودآگاه آن‌ها را برمی‌چیند و از نصوصِ مغایر غافل می‌ماند. فرد ترسو نیز بر همین قیاس است؛ ادلهٔ سلامت و عافیت را در بر می‌گیرد و روانش ناخودآگاه آن‌ها را فراچنگ می‌آورد، و از ادلهٔ مخالف با آن چشم می‌پوشد، حتی اگر بارها و بارها آن را شنیده باشد. ❝

❞ عقیمیِ الحاد، مروّجان آن را از پی‌افکندن جهان‌بینی‌هایی که در پی اقامهٔ ارزش‌های ایجابی هستند بازنداشت؛ همچون سخن‌گفتن از ارزشِ «آزادی» نزد (سارتر)، «عدالت» نزد (مارکس)، «خیر» نزد (هیچنز) و «رفاه انسانی» نزد (هریس)… لیکن الحاد در ماهیت خویش، پایه‌ها و مبانیِ هستی‌شناختی برای این ارزش‌ها فراهم نمی‌سازد؛ چراکه در اقلیم الحاد، چیزی جز برهوت و خشکسالیِ ارزشی وجود ندارد.
از این‌رو، الحاد در واقع ارزش‌های دین را از خاستگاه و بسترِ آن به سرقت می‌برد تا دعوت خویش را بر آن استوار سازد؛ زیرا تمام دعاوی ایجابیِ الحاد بر دو مقدمهٔ بنیادین تکیه دارد:
نخست آنکه زندگی -به گونه‌ای- واجد معنایی اصیل است، و دوم آنکه انسان موجودی شریف و ارجمند است که در پهنهٔ این جهان از ارزش و کرامت برخوردار است؛ در حالی که این دو ادعا، با پوچ‌گرایی و نیهیلیسمِ بنیادین و درونیِ الحاد در تعارض و ناسازگاریِ آشکار است.
...
همانا فرد ملحدی که دغدغه‌مندِ عمل و ارزشِ آن است، در درون منظومهٔ فکری و تصوریِ خویش، از حیث اخلاقی موجودی (انگل‌گونه) است؛ زیرا زیستِ او بر پایهٔ اخلاقیاتِ وام‌گرفته‌شده از ادیان استوار است، و افعال خود را بر همان سرشت نیکویی جاری می‌سازد که خداوند وی را بر آن آفریده است؛ با این همه، او تمام تلاش خود را به کار می‌بندد تا تهیدستیِ [هستی‌شناختیِ] خویش را انکار کند و نپذیرد که الحادِ او صرفاً عنوانی بی‌محتوا و تهی از هرگونه مضمونِ ایجابی، ذاتی و اصیل است. از این‌رو، هر فضیلت و کارِ نیکی نزد ملحدان، به‌مثابهٔ «طفلی سرراهی در ساحت ارزش‌ها» است که اصل و خاستگاه حقیقیِ آن، همان دینِ جامعه است. ❝

❞ خلاصۀ امر آن است که گروهی از دانشمندان که نوشته‌هایشان گواه بر شتاب‌زدگی در تعمق و اندیشه است -و در رأس آن‌ها (داوکینز)، (کراوس) و (هاوکینگ) قرار دارند- پا به حوزه‌ای خارج از تخصص خود نهادند؛ از این رو، ایرادات و شبهاتشان بر ایمان به خداوند غرق در سطحی‌نگری گشت، چندان‌که جمعی از فیلسوفان ملحد را نیز به تنگنا و شرمساری انداخت؛ تا جایی که (مایکل روس) در مقاله‌اش با عنوان «چرا معتقدم [چهره‌های شاخص] الحاد جدید فاجعه‌ای بزرگ هستند» می‌گوید: نویسنده کتاب «توهم خدا» (داوکینز) با این اثر، شایستگی آن را ندارد که در آزمونِ درس «مقدمه‌ای بر فلسفه» در دانشگاه نمره قبولی بگیرد⁽¹⁾. ❝

▪️ ❞ و از جمله اسباب شرعی: دوری گزیدن از گناهان است؛ چنان‌که در سخن خدای متعال آمده است:
{رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} [آل عمران: ۱۴۷]
«پروردگارا! گناهان ما و زیاده‌روی‌مان در کارمان را بر ما ببخشای، و گام‌هایمان را استوار بدار، و ما را بر گروه کافران پیروز گردان.»
ازاین‌رو، پیش از درخواست پایداری و پیروزی، از خداوند آمرزش طلبیدند؛ چراکه گناهان، نصرت و پیروزی را به تأخیر می‌اندازد و گریبان‌گیر اهل خویش می‌شود؛ همان‌گونه که پیامبر خدا فرمود:
{فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ} [هود: ۶۳]
«پس اگر نافرمانی او کنم، چه کسی مرا در برابر خدا یاری می‌دهد؟ شما جز بر زیان من نمی‌افزایید.»

و از دیگر اسباب: بسیار دعا کردن، یاری خواستن از خداوند، و توکل بر اوست؛ مانند فرمودهٔ خدای متعال:
{الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} [آل عمران: ۱۷۳]
«همان کسانی که مردم به آنان گفتند: "مردم برای [جنگ با] شما گرد آمده‌اند، پس از آنان بترسید"، ولی [این سخن] بر ایمانشان افزود و گفتند: "خدا ما را بس است و چه نیکو کارسازی است."»

و از جملهٔ آن‌ها: برپاداشتن دادگری و رفع ستم است؛ زیرا ستمگر یاری نمی‌شود و حتی اگر چیره گردد، به تمکین و استقرار پایدار نمی‌رسد؛ چراکه خداوند ستمگر را تمکین نمی‌بخشد هرچند [موقتاً] چیرگی را برای او رقم زند؛ الله متعال فرموده است:
{اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} [الأنعام: ۱۳۵]
«[ای پیامبر، بگو:] ای قوم من! هر چه در توان دارید انجام دهید، من نیز [وظیفهٔ خود را] انجام می‌دهم؛ پس به زودی خواهید دانست که فرجام نیکوی سرای [آخرت] از آنِ کیست؛ بی‌گمان ستمکاران رستگار نمی‌شوند.»
و چه بسا در غیاب فرد دادگر، ستمگر بر کسی که ستمکارتر از اوست چیره و مسلط گردد؛ زیرا سنت الهی بر آن است که به عادل‌تر و کم‌ستم‌تر تمکین بخشد. ❝

❞ و ما دربارهٔ وجود الله پژوهش و کاوش می‌کنیم، بدان جهت که وجود او ممکن نیست هم‌نشین و قرین عدم خویش گردد؛ ازاین‌رو، اختلاف‌نظر مردم در باب وجود الله، به حقیقتِ هستی یا نیستیِ او خدشه‌ای وارد نمی‌سازد؛ زیرا این وجود یا عدم، به‌خودی‌خود و مستقل از آگاهی و ادراک ما تحقق دارد.

پس چرا آن حقیقتی را که خود می‌خواهیم، برنمی‌گزینیم؟ پاسخ این است که حقیقت نه برگزیده می‌شود و نه ساخته، بلکه کشف می‌گردد؛ زیرا حقیقت، وجودی ذاتی و قائم‌به‌خود در خارج از آگاهی ماست. ❝

❞ و فرشتگان، آنان را نه در زندگی و نه پس از مرگ، بر شرک یاری نمی‌رسانند و به آن خشنود نیستند؛ بلکه این شیاطین هستند که گاه ایشان را یاری می‌کنند و به صورت آدمیان برایشان مجسم می‌شوند، تا جایی که آنان را با چشمان خود می‌بینند و یکی از آن شیاطین می‌گوید: “من ابراهیم هستم”، “من مسیح هستم”، “من محمّدم”، “من خضر هستم”، “من ابوبکرم”، “من عمرم”، “من عثمانم”، “من علیم”، یا “من فلان شیخم”. و گاه برخی از آنان دربارهٔ دیگری می‌گویند: “این همان پیامبر فلان است” یا “این خضر است”، در حالی که همهٔ آنان جنّیانی هستند که برای یکدیگر گواهی می‌دهند.
و جنّیان نیز مانند انسان‌ها هستند؛ در میانشان کافر، فاسق و گناهکار وجود دارد، و در میانشان عابدِ نادان نیز هست. پس برخی از آنان به شیخی علاقه پیدا می‌کنند و به شکل و شمایل او درمی‌آیند و می‌گویند: “من فلان کسم”. این اتفاق در بیابان و جایی خشک و بی‌جمعیت می‌افتد؛ پس آن جن به آن شخص غذا می‌دهد، آب می‌نوشاند، راه را به او نشان می‌دهد، یا از برخی امور رخ‌دادهٔ پنهان به او خبر می‌دهد. در نتیجه، آن مرد گمان می‌برد که خودِ آن شیخِ مرده یا زنده چنین کرده است و چه بسا می‌گوید: “این سرّ (روح/باطن) شیخ است”، “این معنای روحانیِ اوست”، “این حقیقتِ اوست”، یا “این فرشته‌ای است که به صورت او درآمده است”. در حالی که آن موجود، صرفاً جنّی است؛ زیرا فرشتگان هرگز بر شرک، دروغ، گناه و تجاوز یاری نمی‌رسانند. ❝

▪️ ❞ طاعت، همان فروتنی در برابر خداوند و تسلیم و خضوع در برابر فرمان اوست؛ و این طاعت با در نظر گرفتنِ «تمکین» (قدرت‌یافتن در زمین) و «نصرت» بر دو گونه است:

گونه‌ی نخست: طاعتی است که در دایره‌ی «حقِ خالصِ الله متعال» قرار دارد؛ مانند توحید و پرستش او، از قبیلِ نماز، روزه، حج، عمره، ذکر و نیکوکاری. الله متعال به افراد و گروه‌هایی که به این گونه قیام کنند، وعده‌ی عزت و سربلندی داده است؛ البته این وعده درباره‌ی افراد، مؤکدتر، نزدیک‌تر و قوی‌تر از گروه‌ها و جوامع است؛ چرا که به فردِ مؤمن وعده‌ی شرح صدر، یقین، ثبات‌قدم و خشنودیِ باطنی داده شده است و هر اندازه که فرد بر عبادت خویش بیفزاید، الله متعال نیز بهره‌ی او را از این وعده فزونی می‌بخشد؛ الله متعال فرموده است:
{مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [النحل: ۹۷]
«هر کس از مرد یا زن کار شایسته‌ای انجام دهد در حالی که مؤمن است، قطعاً او را به حیاتی پاکیزه زنده می‌داریم و مسلماً پاداششان را بر پایه‌ی بهترین کارهایی که انجام می‌دادند، به آنان خواهیم داد.»
و حیات طیبه، دنیا و آخرت را توأمان در بر می‌گیرد؛ همان‌گونه که در نقطه‌ی مقابلِ آن، الله متعال فرموده است:
{وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَىٰ} [طه: ۱۲۴]
«و هر کس از یاد من روی بگرداند، بی‌گمان زندگیِ تنگی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم.»

و بدین‌سان، الله برای جوامعِ باایمان رحمتی قرار می‌دهد که ملت‌ها و جوامعِ کافر از آن بی‌بهره‌اند؛ و اگر آزمون و بلایی نیز بر جامعه‌ی مؤمن وارد شود، مایه‌ی پاک‌سازی و جدا ساختنِ ناپاکی‌ها از آن خواهد بود. با این حال، عباداتِ مربوط به «حقِ خالصِ الله» در این جهان، با قوام و استواریِ افراد ارتباطی بس عمیق‌تر دارد تا با پایداریِ دولت‌ها و جوامع؛ چرا که پایایی و ثباتِ جوامع و دولت‌ها، پیوندی استوارتر با «گونه‌ی دوم» از بندگیِ خدا دارد، و آن چنین است:

گونه‌ی دوم: طاعتِ الله در «حقوق بندگان» است؛ مانند اقامه‌ی حدود، ادای حقِ هر صاحب‌حقی، و برطرف‌ساختنِ ظلم و ستمی که الله در نهاد و فطرت انسان‌ها بیزاری از آن را به ودیعت نهاده است. از این رو، خداوند هرگز به دولتی که به او ایمان دارد اما بر بندگانش ستم می‌راند، تمکین و بقا نمی‌بخشد؛ زیرا حسابِ حق‌الله به آخرت موکول می‌شود، اما حق‌الناس در همین دنیا پیش انداخته و نقد می‌گردد؛ و این مقتضای عدل الهی در میان آفریدگان است. بنابر این، خداوند به حاکمی که با مردمان به عدالت رفتار کند تمکین و بقا می‌بخشد، هرچند به آفریدگار کافر باشد؛ و به حاکمی که بر مردمان ستم روا دارد قدرت و بقا نخواهد داد، هرچند به آفریدگار مؤمن باشد. ❝

▪️ ❞ و اسبابِ شرعی بسیارند؛ که ریشه و اساسِ آن‌ها، ایمان به الله و اندوختنِ توشه‌ی عمل صالح است؛ چرا که عبادات، مایه و عاملِ ثبات‌قدم در سختی‌ها و شداید هستند و الله متعال همواره هر پیامبری را به آن‌ها فرمان می‌داده است. از این رو، جانشینی در زمین (استخلاف) و قدرت‌یافتن (تمکین)، جز برای کسی که الله را فرمان برده و با آفریدگانش به عدالت رفتار کرده باشد، حاصل نمی‌شود:

{وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} [النور: ۵۵] «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده داده است که قطعاً آنان را در زمین جانشین کند.»

و به میزانِ ایمان و فرمان‌برداری از پروردگار، فرمانروایی و قدرت‌یافتن در زمین تحقق می‌یابد. ❝