بازنماییهای رقیب از شیخ محمد خیابانی: تحلیلی گفتمانی (۱/۳)
شخصیتهای تاریخی تنها موضوع پژوهش تاریخی نیستند؛ آنها عرصۀ رقابت گفتمانهای مختلف بر سر تفسیر و بازنمایی گذشته نیز هستند. شیخ محمد خیابانی بهعنوان یک کنشگر سیاسی در تاریخ معاصر ایران یکی از نمونههای برجستۀ این رقابت گفتمانی و نبرد معناها است. اگرچه دربارۀ زندگینامۀ وی اختلاف چندانی وجود ندارد، هنگامی که از گرایش و اهداف سیاسی او سخن به میان میآید، گفتمانهای مختلف بازنماییهای متفاوت و قسماً متعارضی ارائه میکنند. دربارۀ خیابانی سه بازنمایی گفتمانی عمده قابل تشخیص است: پانایرانیستی که او را قهرمان ملی ایران و مخالف بیگانگان معرفی میکند؛ کمونیستی که وی را رهبر جنبشی دموکراتیک و ضد امپریالیسم تلقی میکند؛ و تورکگرا که او را شخصیتی همسو با پروژۀ ملتسازی فارسی و مخالف هویت تورکی میداند. این نوشته، نحوۀ بازنمایی خیابانی در سه گفتمان فوق را بررسی میکند.
مبنای نظری این بررسی، رویکرد تحلیل گفتمان به تاریخنگاری است. مقصود از گفتمان، در این مقاله، مجموعهای از بازنماییهاست که در قالب باورها، ارزشها و پیشفرضهای مشترک تثبیت شدهاند و پدیدهها و شخصیتهای تاریخی بر اساس آنها معناگذاری میشوند. منظور از بازنمایی نیز تفسیر یک پدیده یا شخصیت تاریخی از موقعیت یک گفتمان است. ازاینرو، در رویکرد تحلیل گفتمان، بازنمایی نه بازتاب واقعیت تاریخی، بلکه شیوهای برای معنا دادن است. بنابراین، روایتهای تاریخی بازتاب واقعیتهای گذشته نیستند، بلکه محصول فرآیندهای گفتمانی هستند؛ فرآیندهایی که از طریق انتخاب، مفصلبندی، برجستهسازی، حاشیهرانی و معناگذاری دادههای تاریخی، فهمی خاص از گذشته تولید میکنند. هدف این مقاله نه داوری میان سه بازنمایی گفتمانی فوق، بلکه مقایسۀ این بازنماییها و نشان دادن تفاوتهای آنها در تولید معناست. این بازنماییها بر اساس آثار شاخص و متون تأثیرگذار هر یک از این سه گفتمان استخراج و با یکدیگر مقایسه شدهاند.
برای فهم بازنماییهای رقیب، نخست مروری اجمالی بر زندگینامۀ شیخ محمد خیابانی ضروری است. شیخ محمد خیابانی در سال ۱۲۵۹ در خامنه متولد شد و در شهریور ۱۲۹۹ در تبریز کشته شد. دوران کودکی را در خامنه و تبریز به آموزشهای مقدماتی و سنتی گذراند، اما بخش مهمی از سالهای شکلگیری شخصیت سیاسی و فکریاش را در پتروفسک سپری کرد؛ مخاچقلعۀ کنونی (مرکز جمهوری داغستان) که در آن زمان یکی از مراکز مهم فعالیت محافل سوسیالدموکرات در امپراتوری روسیه بهشمار میرفت. خیابانی در پتروفسک، ضمن کمک به امور تجاری پدرش، علوم جدید را مطالعه کرد و با جریانهای سوسیالدموکرات نیز آشنا شد.
با آغاز جنبش مشروطه که سوسیالدموکراتها نیز در آن نقش فعالی داشتند، خیابانی به تبریز بازگشت و با خطابههای سیاسیاش مشهور شد. وی به عضویت انجمن ایالتی آذربایجان درآمد و به حزب دموکرات نیز پیوست. سپس، در دورۀ دوم مجلس شورای ملی نمایندۀ تبریز شد و با اولتیماتوم روسیۀ تزاری مخالفت کرد. در جریان جنگ جهانی اول که ایران به میدان رقابت نیروهای روس و انگلیس با عثمانی تبدیل شده بود، همراه دیگر اعضای حزب دموکرات، به مخالفت با قوای عثمانی برخاست و توسط آنها دستگیر و مدتی در قارص زندانی شد. پس از جنگ، در انتخابات دورۀ چهارم مجلس شورای ملی به نمایندگی تبریز برگزیده شد، اما پیش از افتتاح مجلس، در اعتراض به سیاستهای وثوقالدوله و قرارداد ۱۹۱۹ علیه دولت مرکزی قیام کرد و ادارۀ تبریز را در دست گرفت. پس از حدود پنج ماه، نیروهای قزاق که در آن زمان تحت کنترل بریتانیا بودند جنبش خیابانی را درهم شکستند و به زندگی وی پایان دادند.
برگوتای ایلتریش
@ilter
1July 15, 2026 333 6
