مِی‌خانه

«عرفان و منطق دوران ما» ابتدای امر، اگر حوصله‌تان می‌کشد، در کادر پایین دلیل نگارش چنین متنی را بخوانید و سپس به اصل مطلب بپردازید. می‌خواستم آغاز کنم و بپردازم به مفاهیم ابتدائی و سپس انواع و تاریخ عرفان، که ناگاه چشمانم به جمال نامبارک تقویم روشن شد. در ملتقیٰ نگاه و تاریخ، وضعی اسفناک در پیش چشمانم تبلور پیدا کرد که بارها هنگام نقل از عرفا و عرفان در حضور همنشینان و همصحبتان رخ داده بود... حاضران به دوست تقسیم می‌شدند، یک آن دسته‌ای که با استناد به علوم طبیعی روز کامل به انتفای عرفان می‌پرداختند، و دوم دسته‌ای که چونان انسان بادیه نشین پنج هزار سال پیش که به محض دیدن ابر شروع به دعا و رقص و آواز برای باران می‌کرد، عرفان و بازگشت به آن به طور مطلق را راه‌حل مسایل و مصائب روانی دوران ما می‌انگاشتند. لذا بر آن شدم که پیش از هرچیز در متنی به عرفان بپردازم، تا برای دسته اول لزوم مطالعه عرفان، و برای دسته دوم لزوم نقد آن روشن شود. امید که مقبول افتد این قلم فرسایی ها در محضر حضرات. البته من در حد و اندازه نگارش چنین متونی نیستم، ولی امید که این احصاء ادب رو به من ببخشایید. «به حرص ار شربتی خوردم مگیر از من که بد کردم بیابان بود و تابستان و آب سرد و استسقاء» اول چیزی که می‌بایست به آن بپردازیم در این وادی، پیدایش عرفان است. نکته اینجاست، نطفه عرفان از همان پدریست که نطفه علم! تلاش انسان برای شناخت جهان و درک بهتر از آن دو راه پیش پای انسان نهاد؛ یکی علم(علم به معنای خاص. علوم طبیعیات.)، دیگری هم عرفان. حالیا خار خار پرسشی باید گلوی مخاطب را خاریده باشد که عرفان دقیقا چیست؟ عرفان که در لغت بیش از شناخت معنی نمی‌دهد، اما اینجا به چه معنیست؟ نکته جالب همینجاست، از فرهنگ های فارسی تا فرهنگ های تخصصی فلسفه و حکمت را که بگردید، به تعریفی دلچسب نمی‌رسید! بسیاری از افرادی که معتقد به عرفانند اینگونه استدلال می‌کنند:«که من حالات عرفانی رو به محض رخ دادن می‌تونم تمیز بدهم، اما بیان آن کلمات رو نمی‌تونم، زبان ناقص است!» که چندان هم بیراه نیست، پس عرفان را نمی‌توان از روی تعریف شناخت اما اگر بخواهیم ببینم چه اصولی دارد، این که دیگر باید ممکن باشد! عرفان هم چون دیگر علوم و شبه‌علوم متأثر از جغرافیای خود بوده‌است[عرفان اسلامی نوعی از عرفان است که معمولا برای مخاطب فارسی زبان آشنا تر است.]، عرفان مسیحی و عرفان های شرقی هم هموچنین. اما می‌توان مجموعه‌ای از عقاید را پیدا کرد که تقریبا تمامی این عرفان ها به آن قایلند؛ که اگر بخواهیم آنها را فهرست کنیم، می‌توانیم موارد زیر را در آن ذکر کنیم: ۱ـاعتقاد به بینش در مقابل دانش تحلیلی و استدلالی. ۲-اعتقاد به وحدت در مقابل کثرت. ۳-عدم وجود زمان. ۴-اعتقاد به وجود خوبی و عدم وجود بدی. هرکدام از موضوعات بالا شرحی مفصل دارند و می‌توان شاهدانی از عرفان های متفاوت برایشان آورد، که در این مقال نمی‌گنجد.(افرادی که به مطالعه بیشتر علاقه‌مند هستن به رساله عرفان و منطق راسل[که در نوشتن این متن منبع اول من بوده به نحوی.] مراجعه کنن. همچنین دوستانی که دنبال مستندات وجود چنین اعتقاد هایی در تقریبا تمامی عرفان ها و اَشکالشون هستند کافیه فقط ادامه این سلسله متون مرتبط به عرفان رو دنبال کنند. در همین حد اینجا اطمینان می‌دم که این اعتقادات از کتبی چون کتاب فضیلت [دائو د جینگ] لائو تسه گرفته، تا تذکرة الاولیاء، تا مکاشفات یوحنا قابل استنباط هستن.) همونطور که پیشتر اشاره شد، عرفان و علم برای یه کاربرد ابداع شدند، اما علم امروز متراتبا جالب تر از عرفان هست برای استناد و پیگیری. نه من و نه هیچ کس دیگه(که عقلایی فکر کنه.) منکر این امر نیستیم؛ اما نکته همینجاست، که روش بهره‌برداری ما از عرفان چگونه خواهد بود؟ عده‌ای در طول تاریخ عارف صرف بوده‌اند. در سراسر زمین نام هایشان کم و بیش معروف است. حسین منصور حلاج، جرج بارکلی و ... عده‌ی دیگری هم بوده‌اند، که کامل علم گرا بوده‌اند و مطلقا سر و کاری با عرفان(با مشخصاتی که بیان کردیم.) نداشته‌اند. از مشرق تا مغرب، از بوعلی تا جان لاک. اما اوج گیری اندیشمندان در جاهایی بوده‌ست که از هر دو استفاده شده. آثار هگل، آثار کانت و دکارت.(صد البته که به همه‌ی این آثار نقد های جدی‌ای در عصر حاضر وارد هست، اما کسی نمی‌تونه عظمت آن اندیشه ها برای زمان خودشون و بالطبع تأثیرشون را منکر بشه.) حتی می‌بینیم که با این نوع عرفان درونی سازنده، فیلسوف مدرن خداناباور وجود گرا، سارتر هم مشکلی ندارد و آن را نه‌تنها مضر نمی‌بیند، بلکه الهام بخش هم می‌بیند؛ البته که از منظر او این ها همگی بستگی به خود فرد دارد. شاید برای کسی سازنده و برای شخصی مفید باشد. رابطه عرفان با شخص در دیدگاه راسل هم چیزی مشابه رابطه خدا با فرد هست. ½

بر من قلم قضا چو بی من رانند پس نیک و بدش ز من چرا می‌دانند دی بی من و امروز چو دی بی من و تو فردا به چه حجتم به داور خوانند خیام، رباعیات، رباعی شمارهٔ ۷۰ برگردان به فارسی امروزی اگر تقدیر، بی‌اجازهٔ من، سرنوشتم را نوشته، پس چرا باید جواب پس بدهم؟ اعمال دیروز دست من نبود، امروز هم به دست من نیست، فردا چرا محاکمه‌ام می‌کنند؟ فلسفهٔ شعر این شعر بیش از آنکه پاسخی باشد، پرسشی‌ست، پرسشی دربارهٔ تناقض جبر و اختیار و در نتیجه، امکانِ مسئولیت اخلاقی. چهار دیدگاه از دید خداباوران بر این سؤال قید شده وجود دارد. –مُجْبِره؛ جبرگرایانِ محض. جبرگرایان بر حاکمیت و قدرت مطلق خداوند تأکید داشتند و افعال انسان را در قلمرو تقدیر الهی می‌دیدند. و خدا را فاعلِ بی‌واسطهٔ افعال ما می‌پنداشتند. در این دیدگاه، همین مسئله پرسشی دشوار دربارهٔ مبنای مسئولیت اخلاقی انسان ایجاد می‌کند. –اَشاعِره؛ نظریهٔ «کسب» اشعریه کوشیدند خالقیت مطلق خدا را با مسئولیت انسان سازگار کنند؛ خداوند خالقِ فعل است، اما انسان «کاسِب» آن است و از همین راه، فعل به او منتسب می‌شود. این نظریه دقیقاً برای حل تنش میان قدرت مطلق الهی و مسئولیت اخلاقی انسان صورت‌بندی شد. –مُعتَزِله؛ انسان، خالقِ افعال خویش. معتزله برای حفظ «عدل الهی» بر قدرت و اختیار واقعی انسان تأکید کردند و معتقد بودند انسان در افعال اختیاری خود نقش حقیقی دارد؛ زیرا اگر انسان مجبور به فعل باشد، مجازات او با عدالت سازگار نخواهد بود. –عرفان؛ استحالهٔ اراده. مولوی و ابن‌عربی، و در زبان شعری حافظ، مسئله را از زاویه‌ای دیگر می‌بینند، مسئله نه نفیِ سادهٔ اختیار، بلکه فنا و استحالهٔ ارادهٔ خودبنیادِ انسان در ارادهٔ حق است. در عرفان ابن‌عربی، انسانِ کامل به این دریافت می‌رسد که اراده و فعل او از حق جدا و مستقل نیست؛ ازاین‌رو، دوگانگیِ ظاهری میان ارادهٔ بنده و ارادهٔ خدا در مرتبهٔ شهود رنگ می‌بازد. و خیام اما در این رباعی به هیچ‌یک از این پاسخ‌ها تن نمی‌دهد. دیدگاه خداناباوران به این موضوع –جبرگرایی طبیعی؛ انسان محصول علل پیشین. جبرگرایان طبیعی، بدون توسل به تقدیر الهی، رفتار انسان را نتیجهٔ زنجیره‌ای از علل پیشین می‌دانند؛ عواملی مانند ژنتیک، ساختار مغز، تربیت و محیط. از این منظر، اگر شرایط کاملاً یکسان باشد، انسان نمی‌تواند جز آنچه در نهایت انجام می‌دهد، عمل دیگری انجام دهد؛ بنابراین مفهوم اختیارِ مطلق و در نتیجه مسئولیت اخلاقیِ سنتی، با پرسش جدی روبه‌رو می‌شود. –سازگارگرایی؛ جبر و مسئولیت اخلاقی سازگارگرایان معتقدند جبر علّی لزوماً اختیار و مسئولیت اخلاقی را از میان نمی‌برد. از نظر آنان، آزادی به معنای بی‌علت بودنِ انتخاب نیست؛ بلکه انسان زمانی آزاد است که عملش از خواسته‌ها، باورها و دلایل خودش ناشی شود و تحت اجبار بیرونی نباشد. بنابراین حتی در جهانی کاملاً علّی نیز می‌توان انسان را مسئول اعمالش دانست. –اختیارگرایی خداناباورانه؛ اختیار بدون خدا اختیارگرایان خداناباور، وجود اختیار واقعی را مستقل از وجود خدا ممکن می‌دانند. از نظر آنان، انسان صرفاً محصول زنجیره‌ای از علل پیشین نیست و در برخی تصمیم‌های خود می‌تواند واقعاً میان گزینه‌های مختلف انتخاب کند. بنابراین، مسئولیت اخلاقی را می‌توان بر پایهٔ اختیار انسان توضیح داد، بدون آنکه نیازی به فرضِ تقدیر یا ارادهٔ الهی باشد.

[media, no text]