مُلَمَّع آرایهٔ تلمیع یا دوزبانگی، که به معنای به‌کارگیریِ دو زبان در… — مِی‌خانه — TG.ME

مُلَمَّع آرایهٔ تلمیع یا دوزبانگی، که به معنای به‌کارگیریِ دو زبان در یک اثر ادبی، به‌ویژه شعر، است، از آرایه‌های لفظی و معنویِ علم بدیع به‌شمار می‌رود. از دید اصطلاح‌شناسی، "ملمّع" نامِ اثر یا شعرِ دارای این ویژگی‌ست و "تلمیع" نامِ آرایه و شگرد ادبیِ ایجاد آن. همچنین گاهی "دوزبانگی" به‌صورت عام برای این پدیده به کار می‌رود، اما «تلمیع» اصطلاح دقیق‌تر در بلاغت سنتی‌ست. در ملمّع، شاعر بخشی از ابیات یا مصراع‌ها را به یک زبان و بخش دیگر را به زبانی دیگر می‌سراید؛ به‌گونه‌ای که اجزای دو زبان از نظر معنایی و ساختاری با یکدیگر پیوند داشته باشند. در سنت شعر فارسی، ملمّع معمولاً با فارسی و عربی شکل گرفته. بااین‌حال، محدود به این دو زبان نیست و نمونه‌هایی با ترکیب فارسی و تُرکی، فارسی و هندی و زبان‌های دیگر نیز دیده می‌شود. نکتهٔ قابل توجه این‌است که تلمیع صرفاً درج چند واژهٔ بیگانه در شعر نیست؛ عنصر اصلی آن حضور معنادار و نسبتاً مستقلِ دو زبان در ساختار شعر است. بنابراین، وام‌واژه‌ها یا واژگان دخیل، به‌تنهایی شعر را ملمّع نمی‌کنند. از نظر ساختاری، میزان حضور زبان دوم می‌تواند متفاوت باشد؛ از یک مصراع یا بیت کامل گرفته تا چند بیت متوالی. در نمونه‌های متکلف‌تر، تغییر زبان علاوه بر ایجاد تنوع موسیقایی و زبانی، ممکن است کارکرد بلاغی داشته باشد؛ مثلاً زبان دوم برای تأکید، تغییر لحن، ایهام، یا برجسته‌کردن یک مفهوم به کار رود. همچنین اگر حضور دو زبان به سه زبان گسترش یابد، این شگرد در اصطلاح بدیعی با عنوان "مثلث" شناخته می‌شود؛ یعنی همانند تلمیع اما این‌بار سه زبان در ساختار اثر با یکدیگر درمی‌آمیزند. یکی از نمونه‌های مشهور ملمّع و مورد علاقهٔ بنده: سَلِ المَصانِعَ رَکباً تَهیمُ في الفَلَواتِ تو قدرِ آب چه دانی که در کنارِ فُراتی؟ شبم به رویِ تو روز است و دیده‌ها به تو روشن و إِن هَجَرتَ سَواءٌ عَشِیَّتي و غَداتي اگر چه دیر بماندم امید برنگرفتم مَضَی الزَّمانُ و قلبي یَقولُ إِنَّکَ آتٍ من آدمی به جمالت نه دیدم و نه شنیدم اگر گِلی به حقیقت عَجین آبِ حیاتی شبانِ تیره امیدم به صبحِ رویِ تو باشد و قَد تُفَتَّشُ عَینُ الحیوةِ فِي الظُّلماتِ فَکَم تُمَرِّرُ عَیشي و أنتَ حاملُ شَهدٍ جوابِ تلخ بدیع است از آن دهانِ نباتی نه پنج روزهٔ عمر است عشقِ رویِ تو ما را وَجَدتَ رائِحَةَ الوُدِّ إِن شَمَمتَ رُفاتي وَصَفتُ کُلَّ مَلیحٍ کما یُحِبُّ و یَرضیٰ مَحامدِ تو چه گویم؟ که ماورای صفاتی أخافُ مِنکَ و أرجو و أستَغیثُ و أدنو که هم کمندِ بلایی و هم کلیدِ نجاتی ز چشمِ دوست فتادم به کامهٔ دلِ دشمن أحِبَّتي هَجَروني کَما تَشاءُ عُداتي فراقنامهٔ سعدی عجب که در تو نگیرد و إِن شَکَوتُ إِلَی الطَّیرِ نُحنَ في الوُکَناتِ سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شمارهٔ ۵۲۱. برگردان به فارسی امروزی برکه های آب را از سوارانی که در بیابان‌ها سرگردانند جستجو کن؛ تو که در کنار فرات هستی قدر آب را چه می‌دانی؟ با صورت تو شب من روز است و چشم‌هایم از تو روشن است، و اگر بروی شب و روز من یکی می‌شود. هرچند زمان زیادی منتظر ماندم اما ناامید نشدم، زمان گذشت و قلبم می‌گوید تو حتما می‌آیی. من انسانی به زیبایی تو ندیدم و نشنیدم، اگر از گل ساخته‌ شده‌ای به حقیقت آمیخته با آب حیات هستی. در شب‌های تاریک، امیدم به چهره‌ی مانند روز توست، همانا گاهی آب زندگانی در تاریکی‌ها جستجو می‌شود. پس چرا اینقدر زندگی ام را تلخ می کنی، درحالی که تو دارای چنین شیرینی و شهدی هستی؟ جواب تلخ از آن دهان شکرین تو به دور است. عشق ما به تو در همین پنج روز عمر نیست، بلکه اگر استخوان‌های پوسیده‌ام را بعد از مرگ ببویی، بوی عشق را از آنها استشمام می‌کنی و می یابی. هر زیبای نمکینی را آنگونه که دوست داری و می‌پسندی وصف کردم، اما ستایش تو را چگونه بگویم؟ که تو بالاتر از صفات هستی. هم از تو می‌ترسم و هم به تو امیدوارم و از تو کمک می‌خواهم و هم به تو نزدیک می‌شوم، زیرا تو هم کمند بلایی و هم کلید نجات. به کامِ دلِ دشمن، از چشم دوست افتادم، دوستانم ترکم کردند همانگونه که دشمنانم می‌خواهند. عجیب است اگر این اشعار سوزناک سعدی در تو اثر نکند، که اگر به پرندگان شکایت کنم در لانه‌هایشان فریاد سر می‌دهند.