شان و جایگاه، دو اصطلاحی که از شنیدنشان دچار حالت تهوع میشوم. معادل انگلیسی آنها چیست؟ چرا در سایر فرهنگها و سایر زبانها این دو را اینقدر نمیشنویم؟ چرا فرهنگ ما اینقدر برای تعیین شان و جایگاه تقلا میکند؟ چه کسی شانها و جایگاهها را تعیین میکند؟ اصلا چه کسی این شایستگی و برتری را برای خودش قائل است که شان و جایگاه را تعریف و تعیین کند؟
اگر من روزی حرف چرتی زدم، هرکسی از کودکی که تازه خواندن یاد گرفته تا فردی سالخورده که در شرف مرگ است، از یک قاتل تا یک مقتول، از یک فردی که سواد خواندن و نوشتن ندارد و کسی نوشتهی من را برایش خوانده تا یک استاد دانشگاه در آن رشته، شان و جایگاه این را دارند که بگویند چرند نگو!
اگر پزشک جراحی اشتباها به جای کلیهی سمت راست، کلیهی سمت چپ را خارج کند، هرکسی فارغ از اینکه پزشک است یا پزشک نیست، بیمار است یا بیمار نیست، سواد دارد یا سواد ندارد، بددهن است یا خوشدهن است، فحاش است یا با ادب است، همه شان و جایگاه این را دارند که به آن پزشک خطاکار اعتراض کنند.
بسیاری از اکتشافات و اختراعات در طول تاریخ توسط کسانی صورت گرفته که نه دارای شان خاصی بوده اند و نه جایگاه خاصی داشته اند. اگر امروز کسی که دانشگاه نرفته و بیاید و اثبات کند که یک نظریهی فیزیکی دارد یا ادعا کند که فلان نظریه اشکال دارد، هیچکسی نمیگوید که تو در جایگاهی نیستی که این نظریه را رد کنی یا تو فاقد شانیت آنی که این نظریه را ارائه کنی.
این شان و جایگاه مفاهیمی هستند که به نظر میرسد صرفا از این بابت ساخته شده اند تا عدهای را سرکوب و خفه کنند. به ظاهر این دلیل قانع کنندهایست که کسی دیگران را سانسور کند، چون در آن جایگاه نیستند که نظر بدهند و شانیت این را ندارند که جدی گرفته شوند.
اما اینکه این مفاهیم چه طور وارد فرهنگ ما شده را بیشتر ناشی از نوعی ساختارزدگی میدانم. اینکه ما اینقدر ساختارها را جدی گرفتهایم که حتی در ساحت اندیشه و حتی در زندگی معمولی خودمان نیز فکر میکنیم که نیاز به ساختارهایی داریم که تعیین کند چه کسی در چه جایگاه و دارای چه شانیتیست.
در یک دادگاه و در برابر قانون شاید جایگاه و شانیت و صلاحیت موضوعیت داشته باشد و قاضی بتواند بگوید که چه کسی در جایگاه متهم و چه کسی در جایگاه شاکیست، اما در ساحت اندیشه که ذاتا نیازمند آزادیست، کسی که خودش را قاضی میداند، خیلی زود نادیده گرفته خواهد شد.
در نهایت باید بدانیم که
“هیچکس برای داشتن یک اندیشه نیازمند شان و جایگاه و صلاحیت خاصی نیست، اما هر اندیشهای برای معتبر بودن نیازمند دلیل و منطق است.”
ابا اباد
@AbaEbad
8
6
2
1
1
1August 10, 2026 216 4
