معرفی کتاب
The Transmission and Dynamics of the Textual Sources of Islam: Essays in Honour of Harald Motzki
به کوشش: Nicolet Boekhoff-van der Voort، Kees Versteegh و Joas Wagemakers
Leiden/Boston: Brill, 2011
مجموعه Islamic History and Civilization، جلد 89
xvi + 495 صفحه.
این اثر جشننامهای است در بزرگداشت هارالد موتسکی (Harald Motzki)، اسلامشناس آلمانی که بیش از همه به سبب تحقیقاتش درباره تاریخ حدیث، فقه نخستین، سیره پیامبر و بهویژه روش isnād-cum-matn analysis شناخته میشود. اهمیت موتسکی در مطالعات اسلامی غربی در این است که در برابر بدبینی شدید برخی از پژوهشگران سده بیستم نسبت به منابع حدیثی اولیه، کوشید نشان دهد که با تحلیل دقیق شبکه اسناد و مقایسه متون مختلف یک روایت، میتوان به لایههایی بسیار قدیمیتر از تدوین نهایی کتابهای حدیث دست یافت. یک مرور علمی کتاب نیز اثر مهم موتسکی درباره آغاز فقه اسلامی را از آثاری میداند که فضای شدیداً شکاکانه مطالعات غربی درباره منابع نخستین اسلام را به نحو جدی به چالش کشید.
به همین دلیل، این جشننامه صرفاً مجموعهای پراکنده در تجلیل از یک استاد نیست؛ بخش قابل توجهی از آن عملاً با پرسشی درگیر است که در مرکز تحقیقات موتسکی قرار داشت:
از متونی که امروز در اختیار داریم، تا چه اندازه میتوان به مراحل قدیمتر سنت اسلامی و حتی قرن نخست هجری بازگشت؟
ایده اصلی کتاب
ویراستاران میان دو موضوع پیوند برقرار کردهاند. موضوع نخست Transmission، یعنی تولید و انتقال قرآن، حدیث، سیره و دیگر متون اسلامی است؛ موضوع دوم Dynamics، یعنی زندگی بعدی این متون: اینکه مسلمانان در دورههای مختلف چگونه آنها را تفسیر کرده، تغییر معنا داده و در مسائل اجتماعی، سیاسی و دینی به کار گرفتهاند.
از این رو کتاب فقط درباره «اصالت حدیث» نیست. دامنه زمانی آن از نخستین سدههای اسلام تا مسلمانان معاصر اروپا و جریانهای سلفی امتداد مییابد. ناشر نیز هدف کتاب را فراتر رفتن از تمرکز سنتی مطالعات غربی بر تاریخیبودن یا نبودن متون و توجه همزمان به چگونگی تفسیر و کاربرد قرآن و حدیث در زندگی مسلمانان معرفی میکند.
کتاب بر همین اساس به چهار بخش تقسیم شده است: تولید (Production)، انتقال (Transmission)، تفسیر (Interpretation) و دریافت/کاربرد (Reception).
۱. تولید منابع اسلامی
این بخش برای پژوهش تاریخی از مهمترین قسمتهای کتاب است و پنج مقاله دارد.
مقاله نخست از Nicolet Boekhoff-van der Voort است:
The Kitāb al-maghāzī of ʿAbd al-Razzāq b. Hammām al-Ṣanʿānī: Searching for Earlier Source-Material، صص 27–48.
این مقاله برای کاری که شما این روزها درباره المصنف انجام میدهید، احتمالاً مهمترین مقاله کل مجموعه است. مسئله نویسنده این است که مواد مغازی موجود نزد عبدالرزاق از کجا آمدهاند و آیا میتوان در درون این مجموعه، منابع و لایههای پیشین را شناسایی کرد. این دقیقاً در امتداد پروژه پژوهشی موتسکی است: المصنف را صرفاً کتابی متعلق به اوایل قرن سوم نبینیم، بلکه آن را مخزنی از مجموعههای بسیار قدیمیتر بدانیم که عبدالرزاق آنها را از استادان خود دریافت کرده است.
اهمیت این نگاه بسیار زیاد است. مثلاً اگر مجموعهای از روایات عبدالرزاق عمدتاً از معمر بن راشد و معمر از زهری یا دیگران آمده باشد، دیگر تاریخ اطلاعات موجود در المصنف را نمیتوان صرفاً با تاریخ وفات عبدالرزاق (211ق) سنجید. باید پرسید چه مقدار از ساختار و محتوای آن به مجموعه استادان او تعلق دارد.
Scott Lucas در نقد مفصل خود بر کتاب نکته جالبی دارد: او میگوید موتسکی بود که اهمیت فوقالعاده مصنف عبدالرزاق را برای شناخت حقوق و سنت اسلامی قرون اول و دوم به شکل جدی به پژوهشگران غربی یادآوری کرد، اما با وجود این، این منبع عظیم هنوز کمتر از اندازه شایستهاش مورد استفاده قرار گرفته است. او همچنین متذکر میشود که در همین جشننامه تنها همین مقاله نخست مستقیماً با مصنف عبدالرزاق سروکار دارد.
این نکته برای پروژه فعلی شما درباره ایران و ایرانیان در المصنف نیز از نظر روششناختی مهم است: اگر گزارشی در المصنف پیدا شود، قدم بعدی صرفاً تحلیل محتوای آن نیست؛ باید دید عبدالرزاق آن را از چه کسی گرفته و خوشه روایات آن استاد در کتاب چگونه است. به این ترتیب گاه میتوان تاریخ تقریبی ورود آن اطلاعات به سنت مکتوب را یک یا چند نسل عقب برد.
ادامه در پست بعدی
September 2, 2026 384 3
