در Visage of War، سالوادور دالی چیزی فراتر از یک تصویر ضدجنگ خلق کرده است. این اثر را میتوان قرائتی بصری از ماهیت چرخهای خشونت دانست: جمجمههایی که در چشمها و دهان یکدیگر تکرار میشوند، ساختاری بینهایت و بازگشتی را به تصویر میکشند که در آن هیچ نقطهی پایانی وجود ندارد. اگر این قرائت را بپذیریم، دالی جنگ را نه یک رویداد تاریخی با آغاز و انجام مشخص، بلکه یک ترومای تمدنی میبیند که در لایههای حافظهی جمعی رسوب میکند و بازتولید میشود.
اما این اثر پرسشی عمیقتر را هم برمیانگیزد: اگر جنگ ذاتاً ویرانگر و بیپایان است، تکلیف جنگهایی که برای توقف ویرانی درگرفتند چیست؟ آیا مقاومت مسلحانه در برابر نازیسم که بدون آن هولوکاست بدون مانع پیش میرفت، در همین چرخهی بازگشتی دالی جای میگیرد؟
اینجاست که پارادوکس آزادی در برابر ما قرار میگیرد: خشونت، حتی در خدمت رهایی، از جنس همان چیزی است که قرار است متوقفش کنیم. این پارادوکس را نمیتوان با راهحلهای مدنی و مسالمتآمیز حل کرد، نه به این دلیل که این راهحلها بیارزشند، بلکه به این دلیل که در برابر ماشین خشونت سازمانیافته، زبانی متفاوت از زبان طرف مقابل حرف میزنند. و دو سنت فلسفی مهم قرن بیستم کوشیدهاند با این واقعیت کنار بیایند، نه حلش کنند.
آلبر کامو در Letters to a German Friend که در اوج اشغال فرانسه نوشته شد، با صداقتی تلخ اعتراف میکند که مقاومتگران مجبور شدند خشونت را انتخاب کنند، اما این انتخاب را با شرم کردند، نه با افتخار. کامو تمایز اخلاقیای میان کسی که با اکراه و آگاهی به درد دست میزند و کسی که با شادی میکشد قائل میشود، اما این تمایز را رهاییبخش نمیداند. سیمون وی با دقت فلسفیتری همین استدلال را پیش میبرد: خشونت، حتی در دفاع از حق، آدم را تغییر میدهد. کسی که مجبور به اعمال زور میشود بخشی از خود را از دست میدهد که دیگر باز نمیگردد، نه به این دلیل که کار بدی کرده، بلکه به این دلیل که خشونت ذاتاً انسانزداست، صرفنظر از هدفش. از این منظر، جنگ حتی وقتی ضروری است یک تراژدی است، نه پیروزی. و خطرناکترین آدم کسی نیست که میجنگد، بلکه کسی است که پس از جنگ سنگینی این تراژدی را احساس نمیکند.
هگل اما از زاویهای کاملاً متفاوت وارد میشود. در فلسفهی تاریخ هگل، تضاد موتور حرکت است: هر وضعیتی ضد خود را میزاید و از برخورد این دو، واقعیتی تازه پدید میآید. جنگ در این چارچوب نه یک فاجعهی صرف، بلکه لحظهای است که در آن تناقضات تاریخی به اوج خود میرسند و ناگزیر از تصفیه میشوند. این نگاه جنگ را از قلمرو اخلاق بیرون میکشد و به منطق تاریخ وارد میکند که خود نوعی بیرحمی فلسفی است.
سارتر در مقدمهی The Wretched of the Earth فانون و در Critique of Dialectical Reason از همینجا فراتر میرود، اما در جهتی دیگر. او تمایز کیفی میان خشونت ستمگر و خشونت ستمدیده قائل میشود: این دو از نظر اخلاقی و سیاسی یکی نیستند، چون از موضعهای نامتقارن درمیآیند. اما سارتر در این تمایز نمیماند و از پرسش اخلاقی «آیا جنگ بد است؟» عبور میکند، چون معتقد است این پرسش آدم را از تصمیم واقعی فرار میدهد. پرسش درست این است: در میان این جنگ، در کجا ایستادهای؟ و این پرسش دیگر اخلاقی نیست، سیاسی است.
در نهایت، آنچه Visage of War بهشکل بصری بیان میکند و این متفکران بهشکل مفهومی دنبالش میگردند، یک حقیقت ناراحتکننده است: جنگ حتی وقتی ضروری است، هزینهای میگیرد که با هیچ پیروزیای جبران نمیشود. و شاید تنها تفاوتی که میتوان میان انسانها قائل شد این باشد، نه میان کسانی که جنگیدند و کسانی که نجنگیدند، بلکه میان کسانی که این هزینه را دیدند و کسانی که از دیدنش سر باز زدند.
آذین فروردین ۲۵۸۵
Forwarded fromآذیننامه
5April 11, 2026 1K 2
