3⃣ محمد بن يحيى عن مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَجَّالِ عن عبدالصمد بن بشير عن حسّان الْجَمَّالِ قال : قال أبو عبدالله : قال رسول اللہ ﷺ : «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ، فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»
📚 کافی ٢٨٩/٩
📝 در چاپهای کنونی کتاب کافی، راوی این حدیث، «محمد بن الحسين» آمده. لکن میان نسخهها اختلاف است.
برخی نُسَخ کافی، راوی را «محمد بن الحسن» گفته و برخی «محمد بن الحسين»
📜 قدیمیترین نسخهی خطّیای که از فروع کافی در اختیار است، مخطوطهی «کتابخانهی آستان قدس رضوی» است که فروع کافی را بهسال ٧١٠ هجری قمری، کتابت کرده و مرقَّم به ١٥٠٧٧ میباشد.
قرائت و تصحیح آن، توسط آقا محمدحسین در نزد ملّا صالح مازندرانی انجام شده است و از ابتدای «كتاب الطهارة» تا «كتاب المعيشة» را کتابت کرده. که شامل «کتابُ الحج» و حدیث مذکور، میباشد.
📚 الفهرست للمكتبة ٤٣١/١٤
در این نسخه، راوی این حدیث، «مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَن» ذکر شده. نه «مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْن».
🔺 قبلتر از آن، نسخهی «کتابخانهی مجلس شورای اسلامی در تهران» است که در سال ٦٥٢ کتابت شده و صرفاً شامل «کتاب الوصايا، المواريث، الأطعمة والأشربة» است. و حدیث مذکور، اصلاً در آن نیست.
📚 الفهرست للمكتبة ٥٥٧/٣٨
🔺 و نیز نسخهی «عليّ بن أبي الميامين» میباشد که در سال ٦٧٥ هجری کتابت شده و در کتابخانهی آستان قدس رضوی مرقَّم به ١٣٨٠٠ بوده و شامل «كتاب الصيد و الذبائح، كتاب الأطعمة، كتاب الأشربة، وكتاب المعيشة» است. و حدیث مذکور، اصلاً در آن نیست.
📚 فهرست ألفبائي كتب خطّي، ٤٥٥
📚 فهرست المخطوطات المصوّرة للمكتبة ١٠٥/١
✅ نتیجةً : قدیمیترین نسخهی خطّيای که این حدیث در آن ذکر شده، همان نسخهی آستان قدس رضوی است که بهسال ۷۱۰ کتابت شده بود. و در آن، راوی بهصورت «مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَن» آمده است.
و امّا ماجرا اینجا تمام نمیشود.
در نُسَخ بعدی نیز، بههمین شکل است :
🔸 مخطوطهی «کتابخانهی آيتالله مرعشی نجفی» در قم، مرقَّم به ٣٧٢ که در سال ٩٧٢ توسط ملّا فتحالله کاشانی، صاحب تفسیر «منهج الصادقين» کتابت شده است.
📚 الفهرست للمكتبة ٣٩١/١
🔸 مخطوطهی کتابخانهی مرکزی تهران، مرقَّم به ٦٦٤٩ که در سال ٩٨٠ توسط «حبيب الله بن عليّ بن حسام» و «محمّد بن المصرعيّ الكربلائي» کتابت و با نسخهی شهید ثانی، مقابله و تصحیح شده است.
📚 الفهرست للمكتبة ٣٢٥/١٦
🔸 مخطوطهی «کتابخانهی آستان قدس رضوی» مرقَّم به ١٤٤٥٣ که در سال ٩٨٤ توسط «أحمد بن شرف الدين بن ناصر آل پنجه الحسنيّ الحسينيّ النجفي» کتابت شده است.
📚 الفهرست للمكتبة ٤٢٥/١٤
🔸 مخطوطهی کتابخانهی شریعتی در مشهد، مرقَّم به [۲ ز] که در سال ٩٩٣ توسط «محمّد بن سعيد الطريحي» کتابت شده است.
📚 الفهرست للمكتبة /٥٣
🔸 مخطوطهی «کتابخانهی آستان قدس رضوی» مرقَّم به ١٦٨٢٠ که در سال ١٠٩٨ به تصحیح «شيخ عليّ شيخ زين الدين» کتابت شده.
📚 الفهرست للمكتبة ٤٣٥/١٤
🔸 مخطوطهی کتابخانهی اسکندریه در مصر، مرقَّم به «١٢٩٩ ب» که در قرن ١١ هجری کتابت و توسط شیخ صالح بحرانی، تصحیح شده است.
✅ در تمام این نُسَخ خطّي نیز، حدیث مذکور، با راوی «محمد بن الحسن» ذکر شده.
لکن ماجرا اینجا نیز تمام نمیشود.
🔸 علّامهی مجلسی [م١١١١] نیز در کتاب بحارالأنوار وقتی این حدیث را نقل میکند، راوی را «محمد بن الحسن» ذکر میکند.
📚 بحارالأنوار ١٧٢/٣٧
🔸 همچنین آیتالله عروسی هویزی [م١١١٢] در کتاب تفسیر نورالثقلین وقتی این حدیث را نقل میکند، راوی را «محمد بن الحسن» ذکر میکند.
📚 تفسير نور الثقلین ٣٩٩/٥
🔸 همچنین میرزا محمد قمی مشهدی [م۱۱۲۵] در کتاب تفسیر کنز الدقائق وقتی این حدیث را نقل میکند، راوی را «محمد بن الحسن» ذکر میکند.
📚 تفسیر کنز الدقائق ٣٩٦/١٣
🔸 همچنین شیخ عبدالله بحرانی در کتاب عوالمالعلوم وقتی این حدیث را نقل میکند، راوی را «محمد بن الحسن» ذکر میکند.
📚 عوالم العلوم ١٤٧/١٥
🔸 همچنین آیتالله آصف محسنی در کتاب «معجم الأحاديث المعتبرة» وقتی این حدیث را نقل میکند، راوی را «محمد بن الحسن» ذکر میکند.
📚 معجم الأحاديث المعتبرة ١٦٢/٢
و خلاصه بسیاری دیگر از علمای متقدّمین شیعه، این روایت را با همین راوی در کتب خود نقل کردهاند و آن را معتمَد دانستهاند.
✳️ حال، فایدهی این تحقیق، کجاست؟
✍🏻 «محمد بن الحسین بن أبي الخطاب» از «عبدالله بن محمّد الحجال» روایت میکند. که نزد شیعه، ثقه است.
✍🏻 اما «محمد بن الحسن بن فروخ»، از «حجّال» از «الحسن بن الحسين اللؤلؤي» روایت میکند [بصائر الدرجات /٢٧٧] که در اینصورت این «حجّال» همان «علي بن محمد الحجال» مجهولالحال میباشد. چنانکه در «الاختصاص، صفحات ٢٧٦ و ٢٨٥ و ٢٩٥ و ٣٠١ و ٣١٦ و ٣١٧] صراحتاً از او نقل میکند.
✅ نتیجةً معلوم میشود که «حجّال» در این روایت، «علي بن محمد الحجّال» مجهولالحال [یا مشترک] است. که در هرحال، حدیث، تضعیف میگردد.
3September 5, 2026 64 2
