مدرسه

کتیبهٔ بیستون یک پاسخ داره، هرودوت روایتی بسیار مفصل‌تر ارائه میده، کتزیاس داستانی متفاوت میگه، و شواهد بابلی بخشی از ماجرا را تأیید می‌کنند اما معمای هویت شاه را کاملاً حل نمی‌کنند!🌅

⏺ این قدیمی‌ترین روایت مستقیم و رسمی‌ای است که از ماجرای بحران جانشینی در اختیار داریم؛ کتیبهٔ بیستون به فرمان داریوش اول، پس از رسیدن او به قدرت، در چند زبان نوشته شد.
⏺ داستان داریوش خیلی واضحه... میگه پس از اینکه کمبوجیه شاه شد، پیش از لشکرکشی به مصر، بردیا رو مخفیانه کشت. مردم از قتل بردیا خبر نداشتند و کمبوجیه پنهان کننده یک راز سیاسی بسیار بزرگ بود.
زمانی که کمبوجیه در مصر بود شخصی به نام گئوماتا‌ که مغ بود، شورش کرد و ادعا کرد «من بردیا، پسر کوروش هستم.» و مردم رو با همین ادعا همراه خود کرد و گئوماتا در نهایت پادشاه شد.
⏺ داریوش می‌گوید گئوماتا به مردم و نهادهای مذهبی و اجتماعی آسیب زد؛ از جمله از بین بردن یا تصرف برخی اموال، زمین‌ها، خانه‌ها و مراکز مذهبی...
✅ نتیجه: پس در روایت بیستون، بردیا هرگز شاه این دوره نیست؛ قبلا مرده!💀

⏺ هرودوت داستان رو اومده بسیار مفصل‌تر تعریف کرده... او میگه ابتدا بردیا واقعی زنده بوده و همراه با کمبوجیه به مصر رفته.
⏺ در جریان لشکرکشی، اتفاقی افتاد که حسادت کمبوجیه برانگیخته شد پس کمبوجیه بردیا را به ایران بازگرداند‌.
⏺ بعد کمبوجیه خوابی میبینه که در آن بردیا بر تخت شاهی نشسته است. کمبوجیه از این خواب میترسه و تصور می‌کند بردیا میخواد پادشاه بشه... برای همین میاد شخصی مورد اعتماد به نام پرکساسپ(Prexaspes) را مامور میکنه که به شوش بره و بردیا رو بکشه...
⏺ هرودوت حتی دو روایت متفاوت درباره نحوه قتل داره!
روایت یک: بردیا هنگام شکار در نزدیکی شوش کشته شد.
روایت دیگر: پرکساسپ او را در دریای سرخ/دریای اریتره غرق کرد.
و این قتل مخفی نگه داشته شد.
⏺ کمبوجیه میاد شخصی به نام پاتیزیتس (Patizeithes) را در غیاب خودش مسئول امور کاخ می‌کند. پاتیزیتس‌ یه برادر داشت که بسیار شبیه بردیا بود و حتی نامش‌ نیز اسمردیس‌ بود. پاتیزیتس‌ می‌دانست بردیای واقعی کشته شده پس برادرش را تحریک کرد که خودش را بردیا، پسر کوروش معرفی کند و شورش کند. مردم هم تصور کردند «بردیا، پسر کوروش، زنده است و بر ضد کمبوجیه قیام کرده.» و او موفق شد تاج و تخت را به دست بگيرد؛ ولی مدعی جدید راحت موفق نشد‌... به مردم امتیاز‌هایی داد از جمله معافیت از خدمت نظامی و مالیات برای سه سال!💀 رسما اومد حمایت سیاسی و اجتماعی قابل توجهی پیدا کرد.
✅ نتیجه: روایت هرودوت به بیستون نزدیک می‌شود اما نقد بزرگی که به هرودوت وارد است اینه که کلا چنان کمبوجیه دوم رو بدنام کرده و چنان بهش تاخته که بیشتر مورخان زیاد باورش نمی‌کنند و او را متهم به افسانه پردازی و دروغ‌سرایی می‌کنند؛ ولی از گفته‌هایش‌ الگو برداری می‌کنند. جلوتر راجب هرودوت بیشتر صحبت میکنم.🗿

⏺ طبق روایت کتزیاس، کوروش پیش از مرگ، بردیا را به عنوان حاکم مناطق شرقی(باختر، خوارزم، پارت و کرمان) منصوب کرد؛ یعنی بردیا در روایت کتزیاس، شاهزاده‌ای با جایگاه سیاسی و حکومتی جدی است.
⏺ سپس دشمن بردیا وارد داستان میشه که یک مغ به نام اسفندادات(Sphendadates) است.
⏺ اسفندادات مرتکب خطایی میشه و بردیا او را تنبیه‌ و تازیانه می‌زند. اسفندادات از بردیا کینه میگیره و می‌رود نزد کمبوجیه و ادعا می‌کنه‌ که بردیا علیه‌ تو توطئه کرده است. کمبوجیه حرف او را باور میکنه و دستور میده بردیا رو بکشن که در روایت کتزیاس بردیا را وادار می‌کنند‌ خون گاو بنوشد و در نتیجه می‌میرد.
⏺ اسفندادات به دلیل شباهت بسیار زیاد به بردیا، لباس او را می‌پوشد و خودش را به جای او معرفی می‌کند. پس از مرگ کمبوجیه، اسفندادات به عنوان بردیا بر تخت می‌نشیند. کتزیاس می‌گوید این فرد چند سال به عنوان شاه حکومت کرد تا سرانجام حقیقت آشکار شد.
✅ نتیجه: در روایت کتزیاس نیز بردیای واقعی کشته شده و یک فرد دیگر جای او را گرفته.
⚠️ البته کتزیاس در بسیاری از جزئیات زمانی و روایی با بیستون و هرودوت تفاوت دارد و متن اصلی Persica نیز از بین رفته و روایت او از طریق خلاصهٔ فوتیوس به ما رسیده است؛ اطلاعات ارزشمند راجب هخامنشیان داره اما بخشی از روایت هایش ممکنه شایعه‌ و داستان پردازی باشد‌.

⏺ شواهد نشان می‌دهد مصر برای هخامنشیان صرفاً یک سرزمین معمولی نبود. مصر یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های مستقل جهان باستان و دروازهٔ مهمی به شمال آفریقا بود. از همین رو، پس از گسترش قلمرو کوروش در آسیای غربی، فتح مصر می‌توانست ادامهٔ طبیعی گسترش قدرت هخامنشی به سوی غرب و جنوب‌غرب باشد.
✅ در نتیجه فتح مصر برای کمبوجیه یک دستاورد معمولی نبود؛ مصر یکی از کهن‌ترین و قدرتمندترین دولت‌های جهان آن روز بود و پیش از هخامنشیان نیز آشوری‌ها برای مدتی ناپایدار بر آن سلطه یافته بودند و همچنین ورود به مصر برابر با ورود به آفریقا بود.