“ያልኖርኩትን አልጻፍኩም” — ሙሉጌታ ተስፋዬ (አያ ሙሌ) በወዳጆቹ ዓይን
------------_---
“ያልኖርኩትን አልጻፍኩም፤ የልብ ሰው እንጂ የዐይን ሙላት አልሆንኩም።” እንዲህ ብሎ ስለራሱ የተናገረው ሙሉጌታ ተስፋዬ “አያ ሙሌ” በሚል የፍቅርና የክብር ስም የሚጠራው ባለቅኔ በኢትዮጵያ የጥበብ ታሪክ ውስጥ በልዩ ቦታ የሚታወስ ሰው ነው። ቅኔን፣ ግጥምን፣ መንፈሳዊ ዕውቀትንና የሰውን ልብ በአንድ የጥበብ ዓለም ውስጥ ማገናኘት የቻለ ተሰጥኦ ነበረው። የሕይወቱን ታሪክና ሥራዎቹን የሚዘክሩ ምንጮችም ከ1946 እስከ 1996 ዓ.ም. ድረስ የኖረ እና የግጥም መድብሎችንና የዘፈን ግጥሞችን የተወ የጥበብ ሰው መሆኑን ያስታውሳሉ።
ከቅዱሳት መጻሕፍት እስከ ቅኔ ፤
አያ ሙሌን ልዩ የሚያደርገው ብዕሩ ብቻ አልነበረም። የቅዱሳት መጻሕፍትን፣ የሃይማኖትን ትምህርት፣ የሕዝብን ባህልና የሰውን የውስጥ ዓለም በጥልቀት የመመልከት ችሎታው ነበር። ቅኔው በቃላት ጨዋታ ብቻ የሚያበቃ ሳይሆን በምሳሌ፣ በምሥጢር፣ በእምነትና በሰው ልጅ ሕይወት ጥያቄዎች የተሞላ ነበር።
“አስያ ጨብራሪት” በሚለው አገላለጹ ውስጥ እንኳን የቃላት ውበት ብቻ ሳይሆን የተመስጦ ዓለም ይታያል። በዚያ ዓለም ውስጥ ገጣሚው ከተራ የዕለት ተዕለት እውነታ ተሻግሮ የራሱን የውስጥ ምስል ይፈጥራል።
“ከጭብጨባ ማዶ” የነበረው ሰው ፤
የአያ ሙሌ ወዳጆች ስለ ሰውነቱ ሲናገሩ በተደጋጋሚ የሚያነሱት አንድ ባህሪ አለ ለቁሳዊ ነገር ትልቅ ቦታ አለመስጠቱ።
ያለውን ለመስጠት የሚቸኩል፣ ከሰው ልጅ አልፎ ለእንስሳትና ለአዕዋፍ እንኳን ርኅራኄ የነበረው ሰው እንደነበር የሚነገርለት ነው። በአንዳንድ የወዳጆቹ ትዝታዎች ውስጥም ለወፎች ስንዴ አዘጋጅቶ በጠዋት በቤቱ ጣሪያ ላይ ይበትን እንደነበር ይጠቀሳል። እርሱ ራሱ “ከጭብጨባ ማዶ ነኝ” የሚል አቋም ነበረው። ይህ አባባል የዝናን እና የማህበረሰባዊ ጭብጨባን ከመከተል ይልቅ ለውስጣዊ እሴት የሚሰጠውን ቦታ ያሳያል።
ስብሐት ገብረእግዚአብሔር፦ “ከሸክስፒር የሚተካከል”
ደራሲው ስብሐት ገብረእግዚአብሔር ሙሉጌታን በልዩ አድናቆት ያስታውሰዋል። በእርሱ ዓይን አያ ሙሌ ከቅዳሴ እስከ ቅኔ፣ ከዚያም እስከ ሌሎች የሃይማኖትና የባህል ዕውቀቶች የሚዘልቅ ሰፊ ዕውቀት ያለው ባለቅኔ ነበር።“በእኔ ዓለም ውስጥ እኩያው ዊልያም ሸክስፒር ነው” የሚለው አባባልም የስብሐትን ከፍተኛ አድናቆት ያሳያል።
ስንዱ አበበ፦ “የተረገመው ባለቅኔ”
አብሮ አደጉ ስለ አያ ሙሌ ብዙ የምታውቀው ጋዜጠኛ ስንዱ አበበም በልዩ ቃላት ታስታውሰዋለች። “የተረገመው ባለቅኔ፣ ቅዱስና ንጉሥ፣ የቅኔ ሙላት” የሚሉ መግለጫዎች ለእርሱ የነበራትን አክብሮት ያሳያሉ። የሙሉጌታ ተስፋዬ ሕይወትና ሥራ በኋላም በመጻሕፍትና በድምፅ ማስታወሻዎች ቀጥሎ መዘከሩ የእርሱ ቅርስ ከግለሰቦች ትዝታ በላይ መሆኑን ያሳያል።
ቴዎድሮስ ጸጋዬ፦ “የብርሃን አምድ”
ጋዜጠኛ ቴዎድሮስ ጸጋዬ ስለ ሙሉጌታ ሲናገር የሚያነሳው ጥያቄ እጅግ ጥልቅ ነው፤ እንዲህ ያለ የብዕር ባለቤት ለምን በዘመኑ እንደሚገባው አልታየም? እርሱን ከጀንበር ጋር ያመሳስለዋል፤ ብርሃኑ ብዙ ስለነበር ወይስ የተመልካቹ የልቦና ዓይን ስለተዘጋ እንዳልታየ ይጠይቃል። በመጨረሻም ሙሉጌታን “የብርሃን አምድ” ብሎ ይገልጸዋል። ይህ ምሳሌ አያ ሙሌ በዘመኑ ያገኘውን እውቅና ብቻ ሳይሆን፣ ከሞቱ በኋላም የተረፈውን የጥበብ ብርሃን ይጠቁማል።
አበበ ተካ፦ “የነፍስ አባቴ”
“ሰው ጥሩ” የተሰኘውን የሙዚቃ ሥራ በሙሉ ግጥም የሰጠው አበበ ተካ ሙሉጌታን “የነፍስ አባቴ” ብሎ ይጠራው ነበር። ይህ አገላለጽ ከተራ የወዳጅነት ቃል በላይ ነው። አያ ሙሌ ለብዙ ወጣት ጸሐፍትና ሙዚቀኞች የጥበብ አባት፣ መንፈሳዊ መምህርና የሕይወት ምሳሌ ነበር።
ካሳ ከርቤ፦ የሥነ-ጥበብ ጉልላት
ካሳ ከርቤ ሙሉጌታን ሲገልጸው፣ “የሀገራችን የሥነ-ጥበብ ጉልላት፣ የሥነ-ግጥም ዘውድ” በሚል ከፍተኛ አድናቆት ይጠራዋል። ይህም ሙሉጌታ በኢትዮጵያ የግጥምና የቅኔ ባህል ውስጥ የነበረውን ልዩ ቦታ ይጠቁማል።
ደራሲ ወሰንሰገድም “የግጥም ጎርፍ፣ የቅኔ ጅረት፣ ባለ ንስር ዓይን” በማለት የብዕሩን ስፋትና የአስተሳሰቡን ጥልቀት ይገልጸዋል።
በጥቅሉ “ያልኖርኩትን አልጻፍኩም” የሚለው ሙሉጌታን የሕይወት ፍልስፍና ከሁሉ በላይ የሚያጠቃልለው ይህ የራሱ አንድ አባባል ይመስለኛል “ያልኖርኩትን አልጻፍኩም።” ለአያ ሙሌ ጽሑፍ ከሕይወት የተለየ ነገር አልነበረም። የጻፈውን ለመኖር፣ የኖረውን ለመጻፍ የሚጥር ሰው ነበር። ስለዚህ ግጥሞቹ የቃላት ማስዋቢያ ብቻ ሳይሆኑ የሕይወቱ ምስክርነቶች ነበሩ።
“ለልብ እንጂ ለዐይን አልሞላም” ማለቱም ከዚሁ የሕይወት አቋሙ ጋር ይያያዛል። ለውጭ ገጽታ፣ ለቁሳዊ ሀብትና ለዝና ሳይሆን ለሰው ልብ፣ ለእሴትና ለእውነት መኖርን መርጧል።
የጥበብ ሰው ብቻ ሳይሆን የሰው ሰው
አያ ሙሌን ለመረዳት ግጥሞቹን ብቻ ማንበብ በቂ አይመስልም። ሰውነቱንም መመልከት ያስፈልጋል። የሚያውቁት ሰዎች እንደሚመሰክሩት የተቸገረውን ሰው ለመርዳት የሚችልበትን ያደርግ ነበር። የራሱን ምቾት ከሌሎች ፍላጎት በታች ያደርግ ነበር።
በዚህ ምክንያት ነው አንዳንዶች “የከተማ ባሕታዊ” የሚሉት። በከተማ ውስጥ እየኖረ ከከተማዊ የቁሳዊ ምኞት ግን ራሱን ለይቶ የኖረ ሰው ነበር።
በግማሽ ክፍለ ዘመን የበራ ኮከብ ሙሉጌታ ተስፋዬ በአጭር የሕይወት ዘመን ትልቅ የጥበብ ቅርስ ትቶ ሄዷል። በሥራዎቹ ውስጥ ግጥም፣ ቅኔ፣ መንፈሳዊ ሐሳብ፣ ፍልስፍና፣ ፍቅር፣ ሰብዓዊነትና የሕይወት ጥያቄዎች ተሰባስበዋል። የታተሙ ሥራዎቹም እንደ “የባለቅኔ ምህላ” እና “የነቢያት ጉባኤ” ያሉ የግጥም መድብሎችን ያካትታሉ።
የሕይወቱ አጭርነት ግን የሥራዎቹን ርዝመት አላሳጠረውም። ዛሬም ስለ እርሱ የሚነገር፣ የሚጻፍ፣ የሚታተምና የሚዘመር መሆኑ የጥበቡ ተፅዕኖ ከሕይወቱ በላይ መሄዱን ያሳያል። የ2016 ዓ.ም. እትም “ትንሣኤ ዘዳግም — የባለቅኔው ኑዛዜ” በሙሉጌታ ተስፋዬ ላይ የተዘጋጀ 240 ገጽ መጽሐፍ መኖሩም ይህን ቅርስ ለማስቀጠል የተደረጉ ጥረቶችን ያሳያል።
አያ ሙሌ በሕይወቱ የፈለገው ጭብጨባ አልነበረም፤ የልብ ሙላት ነበር። የፈለገው የዐይን እይታ አልነበረም፤ የሰው ልቦና ነበር። የሚያስቀረውም የቁሳዊ ሀብት ሳይሆን የቃል ሀብት ነበር።
ስለዚህ የአያ ሙሌን ሕይወት በአንድ ሐረግ ለመግለጽ ብንሞክር፣
“የጻፈውን ኖረ፤ የኖረውን ጻፈ፤ ለዐይን ሳይሆን ለልብ ሞላ።”
የተባለለት የ“ብርሃን አምድ” ምሳሌም ዛሬ የሚረዳን ነው። በጊዜው ሙሉ በሙሉ ባይታይም፣ ብርሃኑ አልጠፋም። ብዕሩ ቀርቷል፤ ቅኔው ቀርቷል፤ ትዝታው ቀርቷል።
አያ ሙሌ በራሱ ቃል፣ “ያልኖርኩትን አልጻፍኩም” አለ። የእርሱ የሕይወት ታሪክ ግን ዛሬ ለእኛ የሚነግረን፦ “የኖረውን ጻፈ፤ የጻፈውንም ትውልድ እንዲያነብ አደረገ” የሚል ነው።
ድንቁ ባለቅኔ፣ የጥበብ ሰው፣ የቅኔ ጎተራ፣ የግጥም ዥረት፣ የብዙ ትውልድ የጥበብ መምህር—አያ ሙሌ—በልቦች ውስጥ ሲኖር እድሜው አልተቆጠረም።
“የጀንበርን ያህል አብርቶ፣ የኩራዝን ያህል ታይቶ፤ እንደ ተወርዋሪ ኮከብ ፈጥኖ የተሰወረው ሰው—ሙሉጌታ ተስፋዬ።”
ለአያ ሙሌ የተገባው ክብር ይገባዋል። ለትውልድ የተወው የጥበብ ቅርስም ይቀጥላል።
1August 27, 2026 29
