*هیدالو شهر گمشده*
*تطبیق شهر ایلامی هیدالو (Hidalu) با محوطه پیشا تاریخی ارگان در بهبهان*
نام *Hidalu* (گاهی به صورتهای Ḫidalu / Idalu / Hidlalu نوشته میشود) در چندین متن آشوری از قرن هفتم پیش از میلاد ذکر شده است، بهویژه در نامهها و سالنامههای مربوط به لشکرکشیهای آشوربانیپال علیه ایلام.
سه منبع اصلی:
• ABL 961 – اشاره به مشکلات با پارسیان در ناحیهٔ هیدالو (میانهٔ قرن ۷ پ.م.)
• ABL 1309 – گزارش فرار شاه ایلامی هوباننیکش دوم به هیدالو
• ABL 1311+ – اشاره به درگیریهای نظامی در منطقهٔ جنوبشرقی خوزستان (در اطراف هیدالو)
بر اساس این منابع، هیدالو:
• در جنوبشرقی ایلام (خوزستان) قرار داشته است.
• بر سر راهی به سمت فارس (Parsa) واقع بوده و نقش پناهگاه یا دژ نظامی را در مسیر میان ایلام و پارس ایفا میکرده است.
پژوهشگران، بهویژه از سدهٔ بیستم به بعد، مانند François Vallat و Matthew W. Waters، هیدالو را با بهبهان کنونی (محوطهٔ ارگان) تطبیق دادهاند.
دلایل این تطبیق:
۱. موقعیت جغرافیایی:
بهبهان در جنوبشرقی خوزستان و در گذرگاه میان شوش (در دشت ایلام) و مرودشت (مرکز تمدن پارس) قرار دارد. این مسیر دقیقاً همان مسیری است که آشوریان از آن نام میبرند ، هیدالو جایی در جنوب شرقی شوش و در سر راه فارس.
۲. مسیر تاریخی خوزستان – فارس:
جادهای که هم اکنون از شوش به رامهرمز و از آنجا به بهبهان و سپس به فارس می رود (یک مسیر طبیعی کوهستانی دیگر نیز از تنگ تکاب می گذشت که اینک به دلیل احداث سد مسدود شده است).
هیدالو در متون آشوری نیز بهطور دقیق در چنین موقعیتی توصیف شده است: شهری ایلامی در «راه فارس».
۳. یافتههای باستانشناسی:
در دشت بهبهان و محوطهٔ باستانی مهم ارجان، آرامگاه کیتین هوتران، فرمانروای ایلام نو، شناسایی شده است. این شواهد وجود یک مرکز ایلامی مهم را در این ناحیه تأیید میکند.
۴.• در متون آشوری هیدالو «هفت روز راه (march) جنوبشرقی شوش» معرفی شده است؛ فاصلهٔ هوایی شوش تا بهبهان تقریباً ۲۶۰ کیلومتر است که با مفهوم «هفت روز راه» مطابقت دارد.
جمعبندی واترز و والات
واترز (2002)، با استناد به Vallat (Répertoire Géographique, جلد 11، ص. 96)، نتیجهگیری میکند که:
«Hidalu was located in southeastern Khuzistan on the road to Fars, and it is often identified with modern Behbahan.»
(هِیدالو در جنوبشرقی خوزستان، بر سر راه فارس قرار داشته و اغلب با بهبهان امروزی یکی دانسته میشود.)
بنابراین، از دیدگاه واترز:
*هیدالو* آخرین ایستگاه مهم ایلامی در مسیر شوش به فارس بوده است.
• این منطقه جایی بوده که تماس و برخورد مستقیم میان ایلامیان و پارسیان در آن صورت میگرفته است.
در مجموع، شواهد موجود نشان میدهد شهر ایلامی *هیدالو* در محوطه پیشا تاریخی ارجان قرار داشته است.
*منبع پژوهشی*
«کتیبه ها و نامه های اداری آشوری»
ABL 961
نامهٔ اداری
653–646
حضور پارسیان در هیدالو
جنوبشرقی خوزستان
Vallat 1996; Waters 2002
ABL 1309
نامهٔ سیاسی–نظامی
652–648
فرار شاه ایلامی هوباننیکش به هیدالو
همان ناحیه
Borger 1996; Waters 2002
ABL 1311+
گزارش نظامی بل-ایبنی
≈650
درگیری ایلامیان و پارسیان در اطراف هیدالو
مسیر خوزستان–فارس
de Vaan 1995; Waters 2002
سالنامهٔ آشوربانیپال
متن سلطنتی
≈646
اشاره غیرمستقیم به منطقهٔ راه فارس
جنوب ایلام
Borger 1996.
آذر ماه ۱۴۰۴
#بیژنعدالت
@kohgilo
November 29, 2025 377 1
