برای صمد بهرنگی
امروز نهم شهریور است؛ روزی که پیکر صمد بهرنگی را در ارس یافتند. اما صمد را نمیتوان در همان رودخانهای که پیکرش را با خود برد، به پایان رساند. بعضی انسانها میمیرند و از تاریخ حذف میشوند؛ بعضی دیگر، درست از لحظهی مرگ، وارد لایههای عمیقتری از زندگی اجتماعی میشوند. صمد بهرنگی از همین جنس بود.او فقط داستان کودک نمینوشت؛ نگاه به کودک را تغییر داد.
قهرمانان قصههای او برای سرگرمکردن کودکان نیامده بودند. آنها کودکانی بودند که جهان خود را در میان فقر، تبعیض، محرومیت و تحقیر تجربه میکردند. کودکِ صمد کمکم میفهمید که زندگی او با زندگی کودکِ برخوردار یکسان نیست؛ میفهمید که گرسنگی، محرومیت از آموزش، فرودستی و بیاختیاری، سرنوشت طبیعی او نیستند.
این آغاز یک تغییر بزرگ بود: کودک فقط موضوع تربیت نبود؛ میتوانست به سوژهی شناخت و اعتراض تبدیل شود.
ماهی سیاه کوچولو برای همین از یک قصه فراتر رفت. ماهی، جهان کوچک و آشنای خود را ترک گفت تا شور و شوقهایی را فراتر از مرزهای همان جهان ببیند که پیشاپیش به او گفته بودند، جهان همین است و بیشتر از این وجود ندارد.
صمد به کودک نمیگفت تنها به این دلیل که دیگری فرمان داده، باور کن. او کودک را به دیدن، پرسیدن و تجربهکردن فرامیخواند. آموزش برای او انتقال محفوظات نبود: آموختن، یعنی توانایی دیدن مسائل اجتماعی و رابطهای که زندگی انسان را شکل داده است.
صمد فرزند زمانهی خودش هم بود. اندیشه و زبان مبارزاتی او از چپِ دهههای سی و چهل ایران تأثیر پذیرفته بود و محدودیتهای همان دوره را نیز با خود داشت. اما اهمیت او در جایی آشکار میشود که از قالبهای آماده عبور میکند. آگاهی برای او چیزی نبود که از بیرون بر شخصیتهایش تحمیل شود. شخصیت باید خودش ببیند، بفهمد، خودش راه بیفتد.
از همینجا بود که ادبیات صمد با آموزش، با زندگی تهیدستان و با مسألهی قدرت پیوند خورد.
او در روستاهای آذربایجان با انسانهایی روبهرو شد که در روایت رسمی جامعه تقریباً دیده نمیشدند. کودک روستایی، خانوادهی تهیدست، انسان محروم از آموزش و کسانی که سهمی از زندگی اجتماعی نداشتند، برای صمد به حاشیهی ادبیات تعلق نداشتند؛ خودِ جامعه بودند.
برای همین تأثیر صمد را نمیتوان فقط با شمار کتابهایش سنجید. اثر واقعی او در جایی دیگر اتفاق افتاد: در ذهن نسلی که با قصههای او بزرگ شد و فهمید میتوان به آنچه «طبیعی» جلوه میکند اعتراض کرد؛ میتوان از مرز تعیینشده عبور کرد؛ پرسید چرا بعضیها حق انتخاب دارند و بعضیها نه؛ و به جای پذیرفتن جهان موجود، امکان جهان دیگری را تصور کرد.
این تأثیر را باید در متن تاریخی دههی چهل و پنجاه ایران فهمید؛ دورهای که در اعماق جامعه، نارضایتی اجتماعی، نقد نظم موجود و جستوجوی راههای رادیکال تغییر در حال انباشت بود. این صمد نبود که رادیکالیسم انقلابی آن سالها را به وجود آورد؛ چنین ادعایی هم از نظر تاریخی خطاست و هم خود صمد را به یک اسطورهی ساده تقلیل میدهد. اما میتوان گفت آثار او یکی از آن مجاری فرهنگی و تربیتی بود که زبان اعتراض را به لایههایی از جامعه رساند که ادبیات سیاسی دسترسی مستقیم به آنها نداشت.
صمد از سیاست آغاز نکرد تا به کودک برسد؛ از زندگی کودک آغاز کرد و از دل همان زندگی، مسألهی جامعه را بیرون کشید.
شاید راز ماندگاری او همین باشد.
امروز، پس از نزدیک به شش دهه، مسألهی صمد هنوز تمام نشده است. هنوز کودکی وجود دارد که فقر را بهجای سرنوشت میشناسد؛ هنوز آموزش میتواند به جای گشودن جهان، انسان را با قواعد جهان موجود سازگار کند؛ هنوز بخش بزرگی از جامعه فرصت برابر برای دیدن، آموختن و تصمیمگرفتن ندارد.
پس اگر امروز از صمد سخن میگوییم، نباید فقط بگوییم «یادش گرامی».
باید بپرسیم:
اگر صمد امروز مینوشت، کودک امروز را در کدام جهان میدید؟
و مهمتر از آن:
آیا ما هنوز میتوانیم کودکی را تصور کنیم که به جای آموختنِ اطاعت، جهان خود را بشناسد و برای تغییر آن دست به کار شود؟
ماهی سیاه کوچولو دیگر متعلق به تاریخ ادبیات کودکان نیست. او از کتاب بیرون آمده و به بخشی از حافظهی اجتماعی چند نسل تبدیل شده است؛ به تصویر کودکی که نمیپذیرد جهانِ موجود تمام جهان است.
صمد بهرنگی کوتاه زیست، اما کوتاه نماند.
او در میان فراموششدگان و تحقیرشدگان، در ذهن کودکانی که میخواستند بیشتر ببینند، و در حافظهی نسلی که بعدها به خیابان، دانشگاه، کارخانه و میدان سیاست رسید، ردی گذاشت که از عمر خودش بسیار طولانیتر بود.
صمد به ارس پیوست؛
اما ماهی سیاه کوچولو هنوز راه میرود.
و شاید معنای ماندگاری صمد همین باشد:
آنکه به انسانِ فرودست یاد میدهد جهانِ موجود تنها جهانِ ممکن نیست، دیگر فقط داستاننویس نیست؛ بخشی از تاریخِ ستمدیدگان شده است.
به ما بهپیوندید:
🌐 https://t.me/kkfsf
