فاجعهی سیل نپال/تبت؛ تبدیل یک رخداد طبیعی به مسألهای ژئوپلیتیک
چین فاجعه را ایجاد نکرد؛ اما اطلاعات دربارهی آن را کنترل میکند!۱/۳
یادداشت: ما این بررسی را از گزارشهای گاردین دربارهی فاجعهی هولناک سیل در منطقه نپال/تبت آغاز کردیم و سپس با بررسی مناسبات ژئوپلیتیک چین و هند، به مسألهای رسیدیم که فراتر از خود فاجعهی طبیعی است: قدرتی که از کنترل سرزمین بالادست و اطلاعات مربوط به آن شکل میگیرد. این نوشته نمیگوید چین فاجعه را ایجاد کرده است؛ میپرسد وقتی یک دولت هم سرزمین بالادست و هم بخش مهمی از اطلاعات مربوط به خطر را کنترل میکند، این موقعیت چه پیامدهای ژئوپلیتیکی برای کشورهای پاییندست، بهویژه هند، ایجاد میکند؟
پیش از هر چیز باید یک موضوع را روشن کرد. هیچ شواهد معتبری وجود ندارد که چین موجب فروپاشی یخچال و سیلاب مرگبار اخیر در منطقهی مرزی تبت و نپال شده باشد. فروپاشی یخچالها، رانش زمین و سیلابهای ناگهانی پدیدههای طبیعی هستند و تغییرات اقلیمی نیز خطر وقوع آنها را تشدید کرده است. بنابراین مسألهای که باید بررسی کرد، دخالت چین در ایجاد این فاجعه نیست. موضوع، چیزی مشخصتر و از نظر ژئوپلیتیک مهمتر است: چین سرزمین بالادست را کنترل میکند، سامانههای پایش را در اختیار دارد و همزمان دسترسی مستقل به اطلاعات مربوط به فاجعه را محدود میکند.در ۲۶ اوت، فروپاشی عظیمی از یخ، سنگ، گل و آب در منطقه مرزی تبت و نپال به راه افتاد و هزاران نفر را کشت و هزاران نفر دیگر را مفقود شده است. در سوی نپال، ابعاد فاجعه نسبتاً سریع برای جهان قابل مشاهده شد؛ خبرنگاران و گروههای امدادی توانستند به مناطق آسیبدیده دسترسی پیدا کنند و تصاویر و روایتهای میدانی منتشر کنند. اما در سوی چینی مرز، وضعیت کاملاً متفاوت بود. دسترسی مستقل به تبت بسیار محدود است، خبرنگاران خارجی نمیتوانند آزادانه منطقه را بررسی کنند و تصاویر و گزارشهایی که برای مدتی در فضای آنلاین منتشر شدند، در مواردی ناپدید شدند. رسانههای دولتی چین نیز عمدتاً بر عملیات نجات و امدادرسانی تمرکز کردند و امکان ارزیابی مستقل ابعاد ویرانی در طرف چینی بسیار محدود ماند. این تفاوت صرفاً یک مسأله رسانهای نیست.
در یک فاجعه فرامرزی، اطلاعات دربارهی آنچه در بالادست اتفاق میافتد، بخشی از خودِ امنیت انسانی در پاییندست است. اگر دریاچهای بر اثر انسداد ناشی از یخ، سنگ و گل شکل بگیرد، اگر سطح آب آن بهسرعت افزایش پیدا کند یا اگر یک سد طبیعی در آستانه شکست باشد، مردم پاییندست باید بدانند چه اتفاقی در حال رخ دادن است. تفاوت میان هشدار چند ساعت زودتر و هشدار چند دقیقه دیرتر میتواند تفاوت میان تخلیه موفقیتآمیز یک منطقه و مرگ هزاران نفر باشد.
در این فاجعه یک عدمتقارن خطرناک وجود دارد: یک دولت زودتر از دیگران میداند، اما دیگران نمیتوانند مستقلاً بدانند که آن دولت چه میداند.
چین فاجعه را ایجاد نکرده است؛ اما چین کنترل سرزمینی، زیرساختهای پایش و بخش بزرگی از جریان اطلاعات مربوط به تحولات بالادست را در اختیار دارد. هنگامی که همین دولت دسترسی مستقل به اطلاعات را نیز محدود میکند، مسأله دیگر فقط آزادی رسانه نیست. بلکه، توزیع نابرابر قدرت برای دانستن دربارهی خطری است که ممکن است مرز سیاسی را درنوردد.
براساس شواهد موجود، اهمیت این موضوع برای هند زمانی روشنتر میشود که از فاجعه اخیر فراتر برویم.
دریاچهی یخچالی که در فاجعهی اخیر نقش داشت، در سامانهی برهماپوترا قرار ندارد. بنابراین نباید میان این حادثه و خطرات رودخانه برهماپوترا رابطهای مستقیم و ساختگی برقرار کرد. اما جغرافیای سیاسی مسأله همان است: فلات تبت سرچشمه بسیاری از رودخانههایی است که به کشورهای پاییندست، از جمله هند و بنگلادش، جریان مییابند و چین بخش بالادست این سامانهها را کنترل میکند.
در چنین شرایطی، آسیبپذیری هند فقط به این مربوط نیست که چین چه مقدار آب را میتواند با سدها و پروژههای آبی کنترل کند. یک مسألهی کمتر دیدهشده اما بسیار مهمتر نیز وجود دارد: چین میتواند دربارهی تحولاتی که در بالادست رخ میدهد، زودتر از هند اطلاع پیدا کند و بر زمان و میزان انتقال این اطلاعات تأثیر بگذارد و این یک فرض نظری نیست.
در جریان رویارویی نظامی چین و هند در منطقهی دوکلام در سال ۲۰۱۷، چین انتقال دادههای هیدرولوژیک مربوط به رودخانههای برهماپوترا و سوتلج به هند را متوقف کرد. پکن این توقف را به مشکلات فنی و ارتقای ایستگاههای اندازهگیری نسبت داد. اما در همان دوره، بنگلادش همچنان دادههای مربوط به برهماپوترا را دریافت میکرد و انتقال دادهها به هند پس از پایان رویارویی از سر گرفته شد.
