Irvin Yalom, «Spinoza muammosi».
Irvin Yalomning «Spinoza muammosi» asari tarixiy roman shaklida yozilgan bo‘lsa-da, uning asosiy og‘irligi voqealar rivojida emas, inson tafakkuri va uning psixologik chegaralarini ochishda namoyon bo‘ladi.
Asar ikki davr va ikki qarama-qarshi shaxs — Barux Spinoza va Alfred Rozenberg atrofida quriladi. Bir tomonda mustaqil fikrlash, aql va haqiqatni izlashga intilgan Spinoza; ikkinchi tomonda esa o‘z dunyoqarashini mafkura, irqiy ustunlik va kollektiv qarashlar orqali shakllantirgan Rozenberg turadi. Ularning parallel berilishi oddiy tarixiy qarama-qarshilik emas. Bu orqali Yalom inson ongining ikki xil ishlash usulini ko‘rsatadi: fikrni tekshirish va fikrga bo‘ysunish.
Spinozaning asosiy g‘oyalaridan biri — inson o‘zini va tabiatni qanchalik chuqur tushunsa, shunchalik erkin bo‘lishi mumkinligi. Inson ko‘pincha o‘z xatti-harakatlarining sabablarini bilmasdan turib, o‘zini erkin deb hisoblaydi. Qo‘rquv, nafrat, istak, g‘azab yoki jamiyat singdirgan qarashlar odamning qarorlarini boshqarishi mumkin. Sababini anglamagan insonning erkinligi qanchalik haqiqiy? Asar shu savolni turli shakllarda qaytaradi.
Rozenberg obrazi esa bu masalani yanada keskinlashtiradi. U Spinozaga qiziqadi, uning falsafasini o‘rganadi, ammo shu bilan birga o‘zining mafkuraviy dunyosidan chiqib keta olmaydi. Inson ba’zan haqiqatni bilmasligi uchun emas, haqiqat uning mavjud dunyoqarashini buzib yuborishi mumkinligi uchun unga qarshilik qiladi.
Shu sababli «Spinoza muammosi»ning asosiy mavzusi aslida Spinozaning o‘zi emas. Muammo — insonning o‘z e’tiqodlari bilan munosabatidir. Inson o‘z fikrlarini tanlayaptimi yoki mavjud fikrlar uning ichida allaqachon tanlab qo‘yilganmi? Biror g‘oyaga ishonish bilan unga bog‘lanib qolish o‘rtasidagi chegara qayerda?
Asarda haddan tashqari dramatik sahnalar yoki badiiy bezaklar ko‘p emas. Muallif voqealarni kuchli tasvirlar bilan «bo‘rttirish»ga urinmaydi. Aksincha, dialoglar juda katta o‘rin egallaydi. Qahramonlar suhbatlashadi, bahslashadi, fikrlarini asoslaydi va bir-birining qarashlarini sinovdan o‘tkazadi. Shu sababli roman ba’zi joylarda badiiy asardan ko‘ra falsafiy-psixologik suhbatlar turkumiga o‘xshaydi.
Bir tomondan, roman voqealar bilan o‘quvchini o‘ziga bog‘lab turmaydi; u o‘quvchini fikrga qo‘shilishga majbur qiladi. Ikkinchi tomondan esa, ayrim dialoglar juda didaktik tuyuladi. Ba’zan qahramonlar tabiiy suhbatlashayotgan odamlar emas, muallifning falsafiy fikrlarini yetkazuvchi vositalardek ko‘rinadi.
Ammo aynan shu jihat Yalom ijodining o‘ziga xos tomonini ham ko‘rsatadi. U uchun roman — faqat hikoya qilish vositasi emas. Roman insonni o‘z ichiga qarashga majbur qiladigan psixologik tajriba sifatida ishlatilgandek.
Yalom psixiatr bo‘lgani sababli qahramonlarning fikrlari ortidagi psixologik mexanizmlarga alohida e’tibor beradi. Insonning tashqi e’tiqodi bilan ichki ehtiyoji har doim ham bir xil bo‘lmaydi. Ba’zan inson o‘zining qo‘rquvini g‘oya bilan yashiradi, ba’zan esa shaxsiy ehtiyojini «haqiqat» deb qabul qiladi. Rozenberg orqali aynan shu jarayon juda sezilarli ko‘rinadi. Spinoza esa aksincha, insonning o‘zini anglash orqali ichki bog‘liqliklardan xalos bo‘lish imkoniyatini ifodalaydi.
Shuning uchun asarni faqat Spinoza haqidagi biografik roman sifatida baholash torlik qiladi. Unda tarix, falsafa va psixologiya bir-biriga ulanadi. Spinoza Yalom uchun tarixiy shaxs bo‘lishdan tashqari, insonning erkin fikrlashi imkoniyatini tekshiradigan vositaga aylanadi.
«Spinoza muammosi» o‘quvchini tayyor xulosaga olib keladigan roman emas. Uning ta’siri voqealarning hayajonida emas, o‘qib bo‘lgandan keyin paydo bo‘ladigan savollarda. Inson o‘z qarashlarini qanchalik mustaqil tanlaydi? Qaysi e’tiqodlar uning shaxsiy tanlovi, qaysilari esa qo‘rquv yoki muhit mahsuli?
Va eng muhimi, o‘zini anglash insonni haqiqatan ham erkin qila oladimi?
1
1August 31, 2026 48 2
