وقتی طبیعت وارد تاریخ ایران میشود
تاریخ ایران را اگر از بلندیِ کاخها و میدانهای جنگ نگاه کنیم، سرگذشتی است از شاهان و سپاهیان، شورشها و فروپاشیها، تاجها و تختهایی که آمدند و رفتند. اما اگر اندکی متفاوت بنگریم؛ به جایی میرسیم که تاریخ، پیش از آنکه در فرامین سیاسی نوشته شود، در جوی آب، خوشهٔ گندم، ریشهٔ درخت و ترکِ زمین رقم خورده است. درست در همین نقطه است که کتاب The Lion and the Sun: Environmental History and the Formation of Modern Iran نوشتهٔ James M. Gustafson چشماندازی تازه پیش روی ما میگشاید.
گوستافسون، تاریخ ایران را از زاویهای کمتر دیدهشده بازمیخواند: طبیعت نه پسزمینهٔ تاریخ، بلکه یکی از نیروهای سازندهٔ آن است.پرسش اصلی او این است که چگونه ایران، که در عصر صفوی یکی از قدرتهای بزرگ اوراسیا بود، در سدههای پس از آن با بحرانهایی عمیق در جمعیت، کشاورزی، منابع و توان سیاسی روبهرو شد. پاسخ کتاب، تنها در جنگها و رقابتهای سیاسی جستوجو نمیشود؛ بلکه باید آن را در خشکسالیها، دگرگونیهای اقلیمی، کاهش منابع، قحطیها، بیماریها، زلزلهها و دگرگونی رابطهٔ انسان با سرزمین نیز جستوجو کرد.
اهمیت کتاب در این است که نویسنده به یک روایت سادهٔ «طبیعت سبب زوال شد» بسنده نمیکند. او میکوشد نشان دهد که محیط زیست، هنگامی که با دولت، اقتصاد، جامعه و تصمیمهای انسانی درهم میآمیزد، به نیرویی تاریخی بدل میشود. از همین رو، بحران اقلیمی در این کتاب نه تقدیری محتوم، بلکه عاملی است که آثارش بسته به ساختارهای سیاسی و اجتماعی، شکلهای متفاوتی پیدا میکند.
روش پژوهش نیز به اندازهٔ موضوع آن درخور توجه است. گوستافسون دادههای محیطی، از جمله اطلاعات حاصل از سامانههای اطلاعات جغرافیایی (GIS) و تحلیل حلقههای درختان را با منابع تاریخی در کنار هم مینشاند: تواریخ درباری، فرمانهای اداری، تاریخهای محلی، متون جغرافیایی و اسناد وقفی. بدینسان، دو زبان ظاهراً دور از هم ــ زبان طبیعت و زبان آرشیو ــ در یک روایت تاریخی به گفتوگو درمیآیند.
کتاب در سه حرکت بزرگ پیش میرود: نخست، بحرانهای محیطی ایران در دورهٔ پیشامدرن و بهویژه مسئلهٔ «عصر یخبندان کوچک»؛ سپس مناسبات میان کشاورزی، روستا، مرتع و شهر؛ و سرانجام پیوند میان فجایع طبیعی، قحطی، بیماری،جابهجاییهای جغرافیایی، انقلاب مشروطه و شکلگیری جغرافیای تازهٔ ایران در اواخر قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم.
با این همه، ارزش اصلی اثر شاید در تغییر یک عادت دیرینهٔ تاریخنگاری باشد: اینکه طبیعت را از حاشیهٔ روایت تاریخی به متن آن بازگرداند. در این نگاه، قحطی فقط کمبود نان نیست؛ زلزله فقط فروریختن بناها نیست؛ خشکسالی فقط غیبت باران نیست. هر یک میتواند مناسبات اجتماعی را جابهجا کند، مهاجرت پدید آورد، بازارها را دگرگون سازد، اقتدار دولت را بیازماید و حتی مسیر تحولات سیاسی را تغییر دهد.
کتاب نخستین بار در ۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۵ منتشر شد و نسخهٔ شومیز آن در ۲۰۲۶ عرضه شده است. این اثر همچنین در جایزهٔ کتاب Saidi-Sirjani در سال ۲۰۲۶ شایستهٔ تقدیر (Honorable Mention) شد. کتاب در ۲۷۲ صفحه، روایتی را پیش مینهد که هم برای تاریخپژوهان و هم برای هر خوانندهای که میخواهد ایران را فراتر از سلسلهها و پادشاهان بشناسد، خواندنی و تأملبرانگیز است.
در پایان، شاید زیباترین دستاورد کتاب همین باشد که پس از خواندن آن، دیگر هنگام عبور از یک دشت خشک، دیدن یک قنات متروک، شنیدن روایت یک قحطی یا حتی نگاهکردن به حلقههای بریدهٔ یک درخت، نتوانیم آنها را صرفاً پدیدههایی طبیعی بدانیم. در چوبِ خاموشِ درخت نیز گاه تاریخ پنهان است؛ در سکوتِ خاک نیز خاطرهای از آدمیان باقی میماند. گوستافسون ما را وامیدارد تاریخ ایران را نه فقط در آنچه انسان بر سرزمین نوشته است، بلکه در آنچه سرزمین بر زندگی انسان نوشته است، بخوانیم.
@IranvaIslam
