دکتر مهدی شریفالحسینی- معاون پژوهشی پردیس بینالملل دانشگاه علوم پزشکی تهران- خبر داده است که در این دانشگاه، طرح پردیس اجرا خواهد شد. طرح پردیس چیست؟
طرح پردیس، ابتکاری فرهنگی پژوهشی است که باهدف ترویج همافزایی علمی در میان اعضای هیئتعلمی طراحیشده است. در این طرح توصیه میشود پژوهشگران، در شرایط علمی برابر، به مقالات همدانشگاهی یا دستکم ایرانی توجه و استناد بیشتری داشته باشند که با چنین رویکردی، رؤیت پذیری و اثرگذاری مقالات همکاران افزایش مییابد، استنادات و جایگاه دانشگاه ارتقا پیدا میکند و فرصتهای بینالمللی بیشتری در همکاریهای علمی و جذب منابع مالی پژوهشی فراهم میشود.
معاون پژوهشی پردیس بینالملل با یادآوری توصیهی فرهنگی بودن طرح پردیس، نه الزامآور یا جانبدارانه بودن آن، تأکید کرد: ازنظر اخلاقی، هرگونه ارجاع باید بر پایهی ارتباط واقعی علمی انجام شود.
در این چارچوب، شاخصی نیز بانام پردیس تعریفشده است که میزان استناد پژوهشگر به مقالات دانشگاه خود و سایر مؤسسات علمی ایران را بهجز ارجاعات به خود میسنجد. این شاخص، برخلاف شاخصهای متداول که فردیت و رقابت را تقویت میکنند، بر رفتار جمعی و همدلی و همکاری علمی تمرکز دارد و مبنای مشوقهایی در این زمینه خواهد بود.
اما این طرح به ظاهر فرهنگی و اخلاقی، به نظر میرسد که چالشهای اخلاقی به همراه داشته است. سه چالش اصلی از دید من-که البته متخصص اخلاق پژوهش نیستم-عبارتند از:
خطر دستکاری استنادی
در نوشته های علمی به مدارکی استناد می دهیم که واقعاً لازم و مرتبط هستند. در طرح پردیس، هرچند این توصیه به زبانی نرم و فرهنگی بیان شده است، اما ترجیح دادن همدانشگاهی یا هموطن "در شرایط برابر" سوالات مهمی ایجاد میکند:
چه کسی و بر اساس چه معیارهایی تشخیص میدهد که دو منبع از نظر علمی برابر هستند؟ این ابهام میتواند زمینهساز تفسیر به رأی، چانهزنی و در نهایت سوگیری سیستماتیک شود.
کمیته اخلاق نشر (COPE) رفتارهایی را که هدف اصلی آنها افزایش استناد، و نه پاسخ به یک نیاز واقعی علمی است، ذیل مفهوم دستکاری استنادی (Citation Manipulation) طبقهبندی میکند؛ خطری که در صورت اجرای نادرست طرح پردیس نمیتوان آن را نادیده گرفت.
معیار پاداش و پیامدهای آن
بر اساس بیانیه DORA، تبدیل شاخصهای کمی به معیار پاداش و ارتقا میتواند به علم آسیب بزند. در طرح پردیس، شاخصی با همین نام تعریف شده که ظاهراً اختیاری است؛ اما اگر این شاخص مبنای مشوقها یا تصمیمهایی مانند ارتقای اعضای هیئتعلمی قرار گیرد، ممکن است فشار موسسهای ایجاد شود. در چنین شرایطی، پژوهشگر ممکن است ناخواسته به استناد دادن به آثار کمکیفیتترِ همدانشگاهیان خود سوق داده شود.
همچنین این وضعیت میتواند به شکلگیری شبکهها یا کارتلهای استنادی (Citation Cartels) منجر شود؛ یعنی توافقهای غیررسمی بین پژوهشگران با این منطق که "تو به من استناد کن، من هم به تو استناد میکنم".
حساسیت نظامهای رتبهبندی و پایگاههای استنادی
هدف اعلامشده طرح پردیس، افزایش همافزایی علمی، ارتقای رؤیتپذیری و اثرگذاری مقالات، بهبود جایگاه دانشگاه و در نهایت گسترش همکاریهای بینالمللی و جذب منابع پژوهشی است. با این حال، این احتمال نیز وجود دارد که نظامهای رتبهبندی دانشگاهها و پایگاههای استنادی بینالمللی، چنین الگوهای استنادی را بهعنوان رفتار غیرطبیعی یا جهتدار شناسایی کرده و نسبت به آن حساس شوند؛ امری که میتواند دقیقاً نتیجهای معکوس با اهداف اولیه طرح به همراه داشته باشد.
دکتر شریفالحسینی در خصوص وجهتسمیهی طرح افزود:
بر پایهی یک حکایت قدیمی در بهشت و دوزخ، نوشیدنی و خوراکی بهکفایت وجود دارد؛ تفاوت، تنها در شیوهی استفاده از قاشقهای بلندی است که سیراب و سیر کردن دیگران را ممکن میسازد، اتفاقی که در بهشت میافتد. در فارسی کهن «پردیس» به معنای بهشت است.
ولی فکر نکنم این طرح به بهشت ختم شود!
بنابراین میطلبد که متخصصان اخلاق پژوهش، این طرح را از منظر اخلاقی بررسی و تحلیل کنند.
#research_ethics
#citation
🆔 @irevidence
