Nəql: "O, bu mövzuya yanaşmada iki metodun (Təvil və Təfvid) olduğunu vurğulayaraq yazır: "Sələf cumhurunun (böyük əksəriyyətinin/icmasının) yolu təfvid (mənanı Allaha buraxmaq) yoludur və bu, ən salamat olanıdır."
📖 Mənbə: Cəlaləddin əs-Süyuti, "əl-İtqan fi Ulumil-Quran", mütəşabih ayələr bəhsi, 2-ci cild.
5. İmam əl-Xəttabi (vəfatı: 388 h. / 998 m.)
Hədis şarihlərinin ilklərindən sayılan İmam əl-Xəttabi, Səhih əl-Buxari və Süni-Əbu Davuda yazdığı şərhlərdə Sələfin bu mövzdakı ümumi qaydasını (qanununu) belə nəql edir:
Nəql: "Sifət hədislərində Sələfin məzhəbi budur: Onlar necə gəlibsə, eləcə də (keyfiyyət vermədən və bənzətmə etmədən) keçirilər. Biz onların zahiri ifadələrinə bəşəri mənalar verməkdən çəkinir, elmini Allaha buraxırıq."
📖 Mənbə: İmam əl-Xəttabi, "Məalimus-Sünən" (Sünən Əbu Davudun şərhi).
6. İmam əl-Ğəzali (vəfatı: 505 h. / 1111 m.)
İmam əl-Ğəzali ömrünün sonlarında yazdığı və Sələfin etiqadını müdafiə etdiyi məşhur əsərində, ilk nəsillərin mütəşabih (xəbəri) sifətlər qarşısında 7 vəzifəsinin olduğunu və bunun icma ilə sabit olduğunu bildirir. O, bu vəzifələrdən ən mühümlərini belə sıralayır:
Tənzih: Zahiri cismani mənanı rədd etmək.
Təfvid: Murad olunan elmi Allaha tapşırmaq.
Nəql: "Sələfin məzhəbi haqdır, kim onlara müxalif olarsa, bidətçidir... Bu məzhəbin həqiqəti odur ki, bu zahiri ifadələr (xəbəri sifətlər) qarşısında insana (təfvid çərçivəsində) sükut etmək, məna verməkdən dayanmaq və acizliyini etiraf etmək vacibdir."
📖 Mənbə: İmam əl-Ğəzali, "İlcamul-Avam an İlmil-Kəlam" (Sələf məzhəbinin şərhi bəhsi).
7. İmam İbn Qudamə əl-Məqdisi (vəfatı: 620 h. / 1223 m.)
Hanbəli məzhəbinin ən böyük fiqh və əqidə alimlərindən olan İbn Qudamə, Sələfin bu mövzdakı mövqeyini tam mənasıyla təfvid olaraq xarakterizə edir və "Lüm'atul-İtiqad" əsərində yazır:
Nəql: "Bu (sifətlərdən) ağıla çətin gələn, işkallı olanların ləfzlərini (ayə və hədisdə gəldiyi kimi) isbat etmək, onların mənasına müdaxilə etməyi tərk etmək və elmini onu Söyləyənə (Allaha) qaytarmaq vacibdir."
O, həmçinin vurğulayır ki, Sələf bu ifadələrin nə təvilinə (bəzi Xələf alimlərinin etdiyi kimi məna yozumuna), nə də təşbihinə (bənzətməyə) getmişdir; sadəcə təfvid etmişdir.
📖 Mənbə: İbn Qudamə, "Lüm'atul-İtiqad əl-Hadi ilə Səbili-Rəşad".
8. İmam Tacəddin əs-Subki (vəfatı: 771 h. / 1370 m.)
Böyük şafei fəqihi və üsul alimi İmam əs-Subki, Əhli-Sünnətin əqidə imamlarının (Əşari və Maturidilərin) Sələflə bu mövzuda eyni nöqtədə olduğunu qeyd edərək, təfvid barədə icmanı belə nəql edir:
Nəql:"Sələfi-Salehinin — ki onlar ümmətin öncüləridir və bizə onlara tabe olmaq əmr edilmişdir — yolu budur: Bu sifətlərin mənalarına dalmaqdan dilləri çəkindirmək (mühafizə etmək) və onların elmini Uca Allaha təfvid etmək (həvalə etmək)."
📖 Mənbə: Tacəddin əs-Subki, "Təbəqatüş-Şafiiyyətul-Kubra", cild 3, Əşari əqidəsinin şərhi bəhsi.
9. İmam əl-Qastallani (vəfatı: 923 h. / 1517 m.)
Səhih əl-Buxarinin digər bir böyük şarihi olan İmam əl-Qastallani, Sələfin bu mövzdakı icma xarakterli mövqeyini belə ifadə edir:
Nəql: "Bu ayə və hədislərdə Sələfi-Salehinin məzhəbi onlara gəldiyi kimi iman gətirmək və onlardan murad olunan mənası Uca Allaha təfvid etməkdir."
📖 Mənbə: İmam əl-Qastallani, "İrşadus-Sari li-Şərhi Səhihil-Buxari", Kitabut-Tövhid.
📌 Nəticə və Ümumi Qayda:
Nəql olunan bütün bu qövllərdən aydın olur ki, klassik Əhli-Sünnət metodologiyasında Sələfin xəbəri sifətlərə yanaşması iki əsas qayda üzərindədir: "Ləfzi (ayədəki sözü) olduğu kimi qəbul etmək" və "Məna və keyfiyyəti Allaha buraxmaq (Təfvidul-Məna vəl-Keyf)". Sələf heç vaxt "Allahın əli var, yəni orqanı/üzvü var" (təcsim) demədiyi kimi, "Allahın əli Onun qüdrətidir" (təvil) də deməmiş, "Mənasını ən yaxşı Allah bilir" deyərək sükut etmişdir.
Xülasə: Sələfin Təfvid Anlayışı Nədir?
Bu böyük alimlərin nəqllərindən aydın olur ki, Sələfi-Salehinin xəbəri sifətlərdəki icması iki əsas sütuna söykənir:
