👆
در مقامه اول میان روایت محمدبنمنور و روایت عطار دو تفاوت آشکار وجود دارد. نخست این که جناب عطار ماجرایی را که ابوسعید در باره پیربوالفضل نقل کرده به خود او نسبت میدهد؛ انگار فکر میکرده این حرف به دلیل اهمیتش بهتر است در دهان ابوسعید که صوفی بزرگتر و مشهورتری هم هست گذاشته شود. دیگر این که عطار جمله ملایم و تا حدودی تاویلپذیر آخر مقامه را به جملهای جزم و تکساحتی تبدیل کرده که در آن بر اهمیت "قطب" در سلسله مراتب خانقاه و سلوک عارفانه تاکید بسیار شده؛ تا جایی که طبع یا مزاج جهان را تابع طبع یا مزاج او دانسته.
نتیجه این دو تفاوت، تحریف و قلب ماهیت روایت محمدبن منور است. کسی که با نظر ابوسعید در باره کرامات آشنا باشد و بداند که او نهتنها هرگز خود را صاحب کرامات نمیدانست که مدعیان آن را هم بشدت مورد تمسخر قرار میداد، این حکایت را جز در قالب طنز نمیتواند تصور کند. ناگفته نماند که پیربوالفضل هم اگرنه به اندازه ابوسعید در حد قابل توجهی در رفتار و گفتارش ظرافت و طنازی دارد. این نکته را از همان چند حکایت معدودی هم که در باره او نقل شده میتوان دریافت.
خلاصه این که هم پیربوالفضل پاسخی طنازانه و ظریف به اطرافیانش که از او دعای باران میخواستند داده هم ابوسعید که این ماجرا را برای مخاطبان خود تعریف کرده لحنی بوضوح طنزآمیز دارد و چه بسا که آن را با خندهای بر لب هم روایت کرده. متاسفانه عطار این لایه ضخیم یا دز بالای طنز را در مقامه ابوسعید ندیده یا نخواسته که ببیند. بنابراین حرف پیربوالفضل را جدی تلقی کرده، پای "قطب" را به حکایت کشانده و مقامه لطیف و قابل تامل ابوسعید را به باورناپذیرترین صورت تاویل کرده است.
در مقامه دوم به روایت کهنترین نسخه مقامات ابوسعید نیز با حکایتی کوتاه، طنازانه و قابلتامل مواجه هستیم. سرنخی که ما را به دلیل طنازانهبودن این حکایت میرساند چیزی جز جمله پایانی راوی یعنی "شیخ را وقت خوش گشت." نیست. ظاهرا ابوسعید پیش از این ماجرا حال خوشی نداشته اما وقتی که جمله "برو ای شیخ، دستگیری کار تو نیست" را میشنود از خود بیخود میشود و حال خوشی پیدا میکند. حالا باید ببینم کدام حرف این مست، دل ابوسعید را برده. اما پیش از آن باید بگویم عطار نهتنها این جمله پایانی را در حکایت مفصل و تا حدودی مغشوش خود حذف کرده که دقیقا به عکس گزارش پایانی این روایت، ابوسعید را پس از مطلعشدن از درد این جوان که تصویر روشنی هم از آن نداریم، گریان و بیقرار به پای او انداخته است.
در حالی که آنچه ابوسعید را در پایان این مقامه کوتاه به وجد آورده علاوه بر سرزنش تکبر ضمنی او، نسبت میان "دست" و "دستگیری" و خوشذوقی این جوان مست بوده. اگر او هر جواب دیگری به ابوسعید دادهبود و در آن کلمه "دستگیری" وجود نداشت ابوسعید اینقدر سر شوق نمیآمد. درحقیقت ابوسعید در این مقامه شیفته زبانورزی جوان مستی شده که از رهگذر ایجاد این جناس زائد یا اشتقاقی میان "دست" و "دستگیری" بر تکبر او هم خرده گرفته است. خلاصه این که در این مورد هم، عطار وجه طنزآمیز مقامه را درنیافته یا هم دریافته ولی درمجموع نپسندیده و بر جنبه دیگری از محتوای آن متمرکز شده است.
در مورد مقامه سوم توضیح زیادی نمیدهم چون پیشتر(اینجا) شرح مفصلی بر آن نوشتهام. همین قدر میگویم که در این مقامه هم حضرت عطار متوجه نشده ابوسعیدی که در آغاز این مقامه آنقدر ناراحت و گرفته بوده چرا باید از شنیدن خبر مرگ نوزاد مردی زرتشتی آنقدر خوشحال شود. به همین دلیل هم جمله "شیخ که این بشنید عظیم خوش گشت و قبض از او برخاست" را کلا برداشته و اصلا هم به این فکر نکرده که با این کار گزارش گرفتگی حال یا قبض او را در ابتدای حکایت بهتمامی بیمعنی و معلق کردهاست. در حالیکه تناقض آشکار میان دو بخش کلمه "جاویدزاد" و ارتباط معنادار آن با تصویر پدری که دارد از دفن نوزاد یک روزهاش برمیگردد، بر سر شوق آمدن ابوسعید طنزپرداز را ولو در حضور پدر سوگوار آن نوزاد مرده بخوبی توجیه میکند.
میدانم که برای دادن حکم کلی در باره نسبت عطار با ابوسعید نمیتوان به مقایسه این سه مقامه اکتفا کرد. این را هم میدانم که نه تنها عطار که هر کس دیگری هم میتواند قرائت خودش را از شخصیت ابوسعید داشته باشد. به عبارت دیگر ابوسعید هرکسی رنگ و بوی خود او را دارد. اما از این دعوی حداقلی هم نمیتوانم بگذرم که چنانچه مبنای قضاوت در مورد این دو نفر همین مقامههایی باشد که نقل کردم ابوسعیدِ عطار دیگر آن طوطی شکرشکن طناز که با سخنان نغز، بالبداهه و بخصوص مطایبهآمیزش دل از عارف و عامی میبرد نیست؛ او مرغ مرگاندیشی است که در قامت قطبی عبوس، طامات میبافد و جز به کار "قدیسسازی" نمیآید.
@BooyeDelkhoshi
