روانشناسیِ معاصر

علم‌‌گرایی: تقدیس علم یا شناخت علم؟
در عموم فعالیت‌های ترویج علم روایت‌ها به‌ گونه‌ای است که گویی دانشمندان کنجکاوانی بی‌عیب‌اند در جستجوی حقیقت و علم مقدس است و باید بی‌چون و چرا تسلیمش شد. نگاه ماورایی به علم آن را از زندگی روزمره و بعد اجتماعی آن دور می‌کند و کمک می‌کند علم و دانشمند را فقط تقدیس کنیم. این نوع روایت از علم فرصتی فراهم نمی‌کند تا بپردازیم به ماهیت اجتماعی و انسانی علم، شکست‌ها و موفقیت‌هایش،‌ چگونگی رشد علم، چگونگی روشی که علم با آن کار می‌کند، نقش اجتماع علمی در تحول علم، نقش حامیان مالی و نقش پررنگ دستاوردهای علم در سبک زندگی روزمره‌ی ما. دراین نگاه جای تفکر انتقادی و شک که همواره پیش‌برنده‌ی علم بوده خالی است. با این حال مروج علم انتظار دارد مخاطب دربست علم را بپذیرد و به کار ببرد وگرنه او را علم‌گریز و ضدعلم می‌خواند. در این نشست به این می‌پردازم که گفتن از ماهیت علم و وجوه انسانی و پر از خطای علم چگونه آن را به بوته‌ی نقد می‌سپارد. با مثال‌هایی از ترویج علم در نجوم این ایده را به بحث می‌گذارم که پرداختن به این جزییات در روایت از علم چطور بر خلاف تصور، به شناخت بهتر از علم و در نتیجه به بهبود اعتماد عمومی به علم کمک می‌کند و از علم‌گریزی و بی‌اعتمادی به علم می‌کاهد.

هله دیده‌بان دانش! تو چگونه دیده‌بانی؟
در روزگاری که شبکه‌های اجتماعی جولانگاه مدعاهای ضدعلمی و مطالب فریبنده و خطرناک شبه‌علمی شده‌اند، ضرورت ترویج علم و نقد علمی بیش از پیش احساس می‌شود. روشنگری و نقد این صداهای بلند، رسالتی بزرگ بر دوش مروجان و نهادهای علمی است و ما آنان را باید در قامت نگهبانی و دیده‌بانی مرزهای علم و عقلانیت‌ بازشناسیم و قدر بدانیم. به‌ویژه آنکه آنان از یک‌سو با دغل‌بازان بازار پررونق شبه‌علم درگیرند و از سوی دیگر با جامعه و جماعتی مواجهند که دلالت عکسِ مار بر مار را بر دلالت لفظِ مار بر مار ترجیح می‌دهند. با این همه، خودِ این نگهبانان و دیده‌بانان نیز از خطا و لغزش برکنار نیستند. چه بسا ناقدی که در ردّ طالع‌بینی یا درمان‌های بی‌پایه، به دام ساده‌سازی و تمسخر افتد و ریشه‌های اجتماعی، زیستی و روانی این باورها را نادیده بگیرد؛ یا مروج علمی که در دفاع از واکسیناسیون، از سرِ تعصب، پرسش‌های مشروع و دغدغه‌های عمومی را بی‌اعتبار بشمارد. از همین‌رو، نقد علمی نباید تنها متوجه شبه‌علم باشد، که باید نگاه نقادانه را به سوی خودِ مروجان علم نیز برگرداند. تنها در این آینه‌ی دو سویه است که ترویج علم می‌تواند به رسالتی راستین و پایدار بدل شود.

تأملی بر محدودیت‌های علم: آیا علم می‌تواند پاسخی برای تمام پرسش‌ها فراهم کند؟
آیا علم می‌تواند پاسخی برای تمام پرسش‌ها فراهم کند؟ برای آن‌که بتوانیم به پرسش مذکور پاسخ دهیم، باید مرادمان از دو مفهوم کلیدی‌اش را روشن کنیم: اول آن‌که علم به چه معناست؟ و دوم آن‌که پرسش به چه معناست؟
معمولاً فرض بر این است که علم معنایی ثابت دارد و بر مجموعۀ واحدی از روش‌های تجربی استوار است. در مورد ماهیت پرسش‌ها نیز تأمل چندانی نداریم. در این گفتار، من پرسش‌هایی در مورد این دو مسئله طرح خواهم کرد و نشان خواهم داد برای آن‌که بتوانیم به پرسش اصلی پاسخ دهیم، باید با پرسش‌های جزئی‌تر و دشوارتری روبرو شویم و پیش‌فرض‌های خود را مجدداً بسنجیم.

دایرۀ دانستن: در نقد علم‌گرایی
در گفتار پیشِ رو من در نقد شکل‌هایی از ترویج علم و علم‌گرایی سخن خواهم گفت. تلاش خواهم کرد همگرایی و اشتراک برخی مطالب مطرح شده در نشست‌های پیشین را نشان دهم. با طرح یک مثال دربارۀ «دیوید ایگلمن» و «امکان‌انگاریِ» او، اهمیت توجهِ بیشتر به رابطه علم-متافیزیک را در ترویج علم نشان خواهم داد. همچنین اندکی به روان‌شناسی علم‌باوری و پیشرفت‌باوری خواهم پرداخت و سپس دو نظریه مرتبط با یافتن حقیقت (تطابق و هم‌شکلی) را مرور خواهم کرد. از دوگانه تفسیر و توضیح و همچنین مفهوم  «متامدرنیسم» خواهم گفت و سپس به رویکردی کلی‌تر به پدیده «دانستن» در روان‌شناسی و علوم‌شناختی خواهم رسید

نگاهی انتقادی به مبانی معرفت‌شناختی و روش‌شناختی ترویج علم در ایران
آیا مروجان علم برای ترویج علم از روش‌های علمی استفاده می‌کنند؟ آیا این‌ امکان وجود دارد که روش‌های ترویج علم باعث کاهش اعتماد عمومی شهروندان به علم و دانشمندان شود؟ آیا علم بهترین روشی است‌ که‌ ما را به حقیقت نزدیک می‌کند؟ رابطۀ مروجان علم با جامعه چیست؟ آیا متافیزیکی که همچون امری بدیهی در پس پشت علم وجود دارد، علم را با بحران مواجه نکرده است؟ آیا می‌توانیم رابطۀ علم و فلسفه را به جای رابطه‌ای مبتنی بر رقابت  —آن‌گونه که غالب مروجان علم این رابطه را تصویر می‌کنند— رابطه‌ای مبتنی بر همکاری تصور کنیم؟ در این گفتار تلاش می‌کنم تا به طور بسیار خلاصه به پرسش‌های مذکور پاسخ دهم.

بحران اعتماد و اقتدار علمی زیر سلطۀ الگوریتم‌ها
ترویج علم در شبکه‌های اجتماعی پدیده‌ای دوگانه است: از یک‌سو امکان بی‌سابقه‌ای در تاریخ علم برای دسترسی عمومی به دانش و گفت‌وگو با متخصصان فراهم کرده، و از سوی دیگر بحرانی جدی در اعتماد و اقتدار علمی در جهانِ پساحقیقت به وجود آورده است.
علم به‌جای آنکه به‌مثابۀ فعالیتی انسانی، تاریخی و نقدپذیر معرفی شود، در منطق الگوریتم‌های اقتصادِ توجه بعضاً به روایت‌هایی ساده و قطعی تقلیل می‌یابد. فقدان داوری همتا نیز مرز میان متخصص و غیرمتخصص را محو و اعتماد عمومی را شکننده می‌کند.

سرفصل‌های این جلسه:
- نقد نظریۀ تعارض علم و دین و بررسی خاستگاه تاریخی آن در قرن نوزدهم
- افشای افسانۀ مدرنِ نزاع همیشگی میان علم و ایمان
- تبیین درهم‌تنیدگی فلسفۀ طبیعی و الهیات در دوران باستان، قرون وسطی و رنسانس
- رد زمان‌پریشی در تفسیر گذشته و نقد نگاه سکولار مدرن به علم
- نقد روایت‌های پیشرفت‌گرایانه و علم‌گرایانه از تاریخ علم اسلامی
- رد ایدۀ افول علمی جهان اسلام پس از قرن ششم هجری
- تحلیل نقش سوگیری‌های ایدئولوژیک در شکل‌گیری تصویر نادرست از تاریخ علم

چگونه علم و ایمان یکدیگر را شکل داده‌اند؟
باور رایجی که علم و دین را در کشاکش دائمی و نزاعی همیشگی می‌بیند، در حقیقت افسانه‌ای مدرن است — افسانه‌ای که در یک قرن گذشته بر گفتمان عمومی، آموزش و حتی درک ما از علم و هویت فرهنگی‌مان اثر گذاشته است. این سخنرانی به‌طور انتقادی به بررسی «نظریۀ تعارض» می‌پردازد: نظریه‌ای که ادعا می‌کند دین، به‌ویژه مسیحیت، در طول تاریخ همواره در برابر پیشرفت علمی ایستاده است. در این بحث نشان داده می‌شود که چگونه این روایت ساخته شد، رواج یافت، و در نهایت توسط پژوهش‌های معاصر به چالش کشیده و بی‌اعتبار شد.
ریشه‌های نظریۀ تعارض به دو شخصیت تأثیرگذار آمریکایی در قرن نوزدهم بازمی‌گردد که تصویری تحریف‌شده از تاریخ ارائه کردند، پر از اغراق و جعل. اگرچه تاریخ‌نگاران مدرن این ادعاها را به‌کلی بی‌اعتبار کرده‌اند، این روایت همچنان در کتاب‌های درسی، رسانه‌های عمومی و تخیل جمعی حضور دارد.
این ارائه همچنین تعریف خودِ مقوله‌های «علم» و «دین» را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که آن‌ها ساخته‌های مدرن‌اند، نه دسته‌بندی‌هایی روشن و تعریف‌شده از سده‌ها پیش. با تکیه بر تحلیل تاریخی روشن می‌شود که در دوران باستان و قرون وسطی و حتی رنسانس، فلسفۀ طبیعی و الهیات حوزه‌هایی جداگانه تلقی نمی‌شدند، بلکه تلاش‌هایی درهم‌تنیده برای درک جهان و پرورش اخلاقی جامعه بودند. زمان‌پریشی و استفاده از تعاریف مدرن برای مفاهیم گذشته، به سوء‌تعبیرهای جدی منجر می‌شود. متفکران قرون وسطی «دین» را نظامی خشک و بسته در برابر پژوهش تجربی نمی‌دانستند، و «علم» را نیز صرفاً امری سکولار و جدا از معنویت درک نمی‌کردند.
با بازخوانی تاریخ اندیشه، تصویری دقیق‌تر آشکار می‌شود که در آن علم و دین اغلب در کنار هم زیسته، همکاری کرده و حتی یکدیگر را تقویت کرده‌اند. اسطوره‌زدایی از این افسانه‌ تعارض علم و دین، امکان فهمی غنی‌تر از این را فراهم می‌کند که انسان‌ها چگونه هم از رهگذر عقل و هم از رهگذر ایمان، در جست‌وجوی حقیقت و دنیای مادی بوده‌اند.

علم‌گرایی، پیشرفت‌گرایی و افسانۀ افول: بازخوانی انتقادی تاریخ علم در تمدن اسلامی
در این سخنرانی، به نقدی بنیادین بر روایت‌های رایج تاریخ علم پرداخته می‌شود؛ روایت‌هایی که تحت‌اأثیر پیش‌فرض‌های پیشرفت‌گرایانه و علم‌گرایانه (ساینتیستی)، تمدن اسلامی را پس از قرن ششم هجری دچار «افول علمی» معرفی می‌کنند. این نگاه، برخاسته از فلسفۀ تاریخ هگلی و پوزیتیویسم قرن نوزدهمی است که علم را تنها مسیر معتبر شناخت و تمدن غربی را نقطۀ اوج آن می‌داند.
با بررسی نمونه‌هایی از استمرار و تحول علمی در جهان اسلام —از رصدخانه مراغه تا ریاضیات صفوی— نشان داده می‌شود که این روایت نه‌تنها نادرست، بلکه حاصل سوگیری‌های معرفتی و ایدئولوژیک است. همچنین به نقش مروجان علم در عصر حاضر پرداخته می‌شود که گاه ناخواسته، با تکیه بر ساینتیسم، به بازتولید همین افسانه‌ها دامن می‌زنند.
هدف این سخنرانی، ارائۀ چارچوبی انتقادی برای بازخوانی تاریخ علم، و دعوت به بازسازی روایت‌هایی است که پیچیدگی، تنوع و پویایی تمدن اسلامی را در نظر می‌گیرند.

آیا ما علم را ترویج می‌کنیم یا برچسب «علمی» را؟!
تمایز میان ترویج علم و ساینتیزم بحث من در این گفتگوست؛ جایی که به چهار لغزش رایج می‌پردازم: خلط مرزهای معرفتی علم و شبه‌علم، ساده‌سازی‌های رواییِ جذاب اما تحریف‌گر، بی‌توجهی به مسئولیت‌های اخلاقی پیام علمی، و نادیده‌گرفتن نیاز به مخاطب مجهز به تفکر علمی و تفکر نقاد.
سپس، با ارائه‌ی نمونه‌های فارسی، از روان‌شناسی عامه‌پسند تا تیترهای اغراق‌آمیز دربارهٔ هوش مصنوعی در اینستاگرام، سعی می‌کنم نشان دهم چگونه زبان و الگوریتم، جذابیت را بر دقت ترجیح می‌دهند.
راه‌حل پیشنهادی من، جمعِ سه چیز است: آموزش عملی تفکر نقادانه و تفکر علمی و به‌کارگیری روش‌های مشارکتیِ P4C برای کودکان؛ مسئولیت‌پذیری مروجان دربارهٔ عدم‌قطعیت‌ها در علم و پرهیز از بزرگ‌نمایی.
در نهایت، تلاش می‌کنم به جای «علم‌پرستی» از «علم‌دوستی آگاهانه» استفاده کنم: حفظ مرز علم با فروتنی معرفتی، دقت روایی و اخلاق ارتباط.

در این نشست به یکی از خطاهای رایج روش‌شناختی، یعنی خلط میان علم‌گرایی و علم‌زدگی، خواهم پرداخت. بسیاری از مدعیات معرفتی را نمی‌توان صرفاً با روش علمی سنجید؛ هر حوزه‌ای—از فلسفه و اخلاق گرفته تا زیبایی‌شناسی و علم—به دلایل و روش‌های خاص خود نیاز دارد. علم‌زدگی زمانی رخ می‌دهد که روش علمی به معیار یگانه برای ارزیابی همه‌ی دعاوی معرفتی بدل شود و مدعیاتی که خارج از این چارچوب‌اند، به‌سادگی «بی‌معنا» یا «خرافی» تلقی می‌شوند.
همچنین به این مهم می‌پردازم که حتی خود تفکر علمی نیز بر پیش‌فرض‌هایی تکیه دارد که ماهیتی علمی ندارند، اما عقلانی و ضروری‌اند؛ از اعتماد به عقلانیت و صداقت معرفتی گرفته تا انسجام منطقی استدلال‌ها. علم بدون این پیش‌فرض‌ها نمی‌تواند به‌طور پایدار و معتبر عمل کند و بنابراین نیازمند پشتوانه‌های فلسفی، اخلاقی و معرفت‌شناختی است.
در نهایت، به تمایز مهم میان طبیعت‌گرایی روش‌شناختی و طبیعت‌گرایی متافیزیکی/ماهوی می‌پردازم. به گمان من نادیده گرفتن این تمایز، منشأ بسیاری از خطاها و نتیجه‌گیری‌های نادرست است.