اهمیت کتاب در همینجاست. دباشی شعر را حاشیهای بر تاریخ نمیگیرد؛ شعر برای او یکی از شیوههای ساختن تاریخ فرهنگی است. تاریخ رسمی، انقلابها و دولتها و دگرگونیهای سیاسی را ثبت میکند؛ شعر اما چیزی دیگر را به حافظه میسپارد: ترس و امید، شکست و آرزو، غربت و دلبستگی، و آن تصویر پنهانی از وطن که در ذهن و زبان یک ملت شکل میگیرد. او از خلال شعر این شش شاعر، ایران معاصر را نه فقط آنگونه که «بوده»، بلکه آنگونه که تصور شده و آرزو شده است، میخواند.
از همین رو عنوان کتاب، Imagine a Nation، بیش از یک عنوان ادبی؛نوعی گزاره نظری است: ملت، پیش از آنکه فقط بر نقشه ترسیم شود، در تخیل انسانها ساخته میشود. و شعر، یکی از نیرومندترین ابزارهای این تخیل است. دباشی نیز بر همین اساس، آثار این شش شاعر را در پیوند با تاریخ سیاسی ایران از مشروطه تا انقلاب و پس از آن میخواند و تحلیل خود را بر ترجمههای خودش از متون فارسی استوار میکند.
و اکنون دوباره به آن شب نخست بازگردیم. شاعری هنوز ایستاده است؛ پشت سرش نیما، اخوان، شاملو، فروغ، سپهری و خویی، هر یک چراغی در دست، هر یک راهی به سوی وطن. یکی به گذشته مینگرد، دیگری آینده را صدا میزند؛ یکی اکنون را میکاود، دیگری در سکوت جهان حضور مییابد و آن دیگری از دوردستِ تبعید، نام خانه را به زبان میآورد.
شاید پاسخ پرسش «وطن کجاست؟» در هیچیک از این راهها به تنهایی نباشد. شاید وطن همان جایی است که خاطره و رؤیا، تاریخ و شعر، گذشته و آینده، در زبان به یکدیگر میرسند. و شاید از همین روست که پس از گذشتنِ فصلها و فروکش کردنِ هیاهوی زمان، هنوز میتوان صدای اخوان را شنید:
«آفاق پوشیده از فرِّ بیخویشی است...»
آفاق میگریزد، لحظهها میگذرند، تاریخ دگرگون میشود؛ اما شعر، همچنان چراغی در دوردست نگه میدارد؛ چراغی که شاید آخرین نشانیِ راه خانه باشد.
کتابشناسی:
Hamid Dabashi, Imagine a Nation: Six Persian Poets in Search of a Homeland, London/New York: I.B. Tauris, an imprint of Bloomsbury Publishing, 2025, 272 pp., ISBN: 978-0-7556-5563-2 (hardback) / 978-0-7556-5562-5 (paperback)
@IranvaIslam
September 8, 2026 71 2
