بازار، امپراتوری و انباشت ثروت (قسمت هشتم)- انگلستان: از دزدی دریایی تا امپراتوری جهانی
در ادامه بررسی دلایل ظهور بریتانیا به عنوان قدرت اقتصادی و سیاسی در طول سه قرن 17-18-19دو واقعه دیگر قابل طرح است. از میدان خارج شدن تمام قدرتهای استعماری از آسیا و تسلط تقریبا کامل انگلستان بر تجارت آسیا و مورد بعد گذار از امپریالیسم مالی و تبدیل پوند استرلینگ به ارز بینالمللی و تجارت تریاک که وابستگی بریتانیا را به ذخایر نقره مرتفع ساخت.
بخش پنجم: رقابت با هلند و افول کمپانی هند شرقی هلند (VOC)
در بخشهای قبلی اشاره شد که کمپانی هند شرقی هلند (VOC) که در سال ۱۶۰۲ تأسیس شد، نمونه برجستهای از شرکتهای دارای امتیاز سلطنتی بود. دولت هلند به این شرکت اختيارات حاکمیتی گستردهای از جمله انعقاد قرارداد، ساخت استحکامات، حفظ نیروهای مسلح، اعلام جنگ و تصرف سرزمین را تفویض کرد. VOC با اتکا به قدرت نظامی و سرمایه مالی، به ایجاد انحصار در تجارت ادویه در مجمعالجزایر ملوک (اندونزی امروزی) پرداخت و برای بیش از یک قرن، بزرگترین شرکت تجاری جهان بود. اما رقابت شدید اقتصادی میان دو کمپانی در طول قرن هفدهم و چهار جنگ انگلیس و هلند (۱۶۵۲-۱۶۵۴، ۱۶۶۵-۱۶۶۷، ۱۶۷۲-۱۶۷۴ و ۱۷۸۰-۱۷۸۴) که عمدتاً برای کنترل راههای تجاری و مستعمرات بود، سرانجام به برتری بریتانیا انجامید.
بریتانیا با یادگیری از موفقیتهای هلندیها و استفاده از آنها بهعنوان محور موفقیتهای خود، و با تکیه بر برتری دریایی و دسترسی به منابع مالی عظیم ناشی از غارت هند، توانست VOC را به حاشیه براند. جنگ دوم (۱۶۶۵-۱۶۶۷) اگرچه با پیروزی هلند در حمله به مدوی و نابودی بخشی از ناوگان بریتانیا همراه بود، اما در درازمدت به نفع بریتانیا تمام شد. در اواخر قرن ۱۸، VOC با انبوهی از بدهیها و فساد اداری مواجه بود و در سال ۱۷۹۹، دولت هلند مجبور به انحلال آن شد. عوامل متعددی در سقوط VOC نقش داشتند: فساد اداری، هزینههای نظامی بالا، کاهش سودآوری تجارت ادویه، بدهی سنگین، رقابت تجاری، مشکلات ساختاری شرکت، و تحولات سیاسی جمهوری هلند. اما رقابت بریتانیا یکی از عوامل اصلی تضعیف موقعیت هلند بود و بریتانیا توانست با استفاده از برتری دریایی و مالی خود، جایگزین VOC در تجارت جهانی شود.
برخلاف کمپانی هلندی (VOC) که به کارمندان خود اجازهی تجارت خصوصی نمیداد، کمپانی انگلیسی به کارمندان خود اجازه میداد مشروط به اینکه درون مرزهای هند باشد، به حساب خودشان تجارت کنند. این سیاست، فساد را به بخشی از ساختار رسمی کمپانی تبدیل کرد. فرزندان خاندانهای اشرافی انگلیسی به هند فرستاده میشدند تا برای تصاحب سمت و بهرهمندی از این غارت، سرمایهای حداقل ۱.۲ میلیون پوند (ارزش امروز حدود ۷۵۰ میلیون دلار) به همراه خود بیاورند. این پول صرف خریدن مقام در کمپانی میشد روند غارت را تشدید میکرد.
بخش ششم: گذار به امپریالیسم مالی و استاندارد طلا
بریتانیا با تثبیت استاندارد طلا (در اوایل قرن نوزدهم) و تکیه بر سیستم اعتباری قدرتمند لندن، از وابستگی فیزیکی به فلزات فراتر رفت و پوند استرلینگ را به ارز پایه تجارت جهانی تبدیل کرد. استاندارد طلا در سال ۱۸۱۶ با قانون ضرب سکه بهطور رسمی در بریتانیا تثبیت شد و در سال ۱۸۲۱، قابلیت تبدیل اسکناسها به طلا مجدداً برقرار گردید. این گذار به یک امپریالیسم مالی نشان میدهد که وقتی دیگر منابع فلزات گرانبهای مستعمراتی در دسترس نبود، بریتانیا با توسل به زور نظامی مستقیم (جنگهای تریاک)، استقرار نظام مالیاتی تمامعیار در هند (دیوانی)، و ایجاد یک نظام اعتباری متکی بر قدرت بانک انگلستان، موفق شد اقتصاد خود را از بحران نقدینگی خارج کرده و سلطه خود را بر اقتصاد جهانی به شکلی نوین نهادینه کند.
در این دوره، بریتانیا با تجارت تریاک از هند به چین، نهتنها کسری تجاری خود را جبران کرد، بلکه جریان نقره را از چین به سمت لندن معکوس ساخت. جنگهای تریاک (۱۸۴۰-۱۸۴۲ و ۱۸۵۶-۱۸۶۰) که بهاجبار بازارهای چین را به روی کالاهای بریتانیایی گشود، نمونهای بارز از ترکیب زور نظامی و سلطه مالی بود. پوند استرلینگ تا اوایل قرن بیستم، ارز مسلط تجارت جهانی باقی ماند و بریتانیا از این طریق توانست تا پس از جنگ جهانی اول نیز موقعیت خود را بهعنوان قدرت اول جهان حفظ کند.
کاتالاکسی
Telegram
کاتالاکسی
علوم اجتماعی با محوریت اقتصاد
6
1August 8, 2026 482 7
