کتابخانه دیجیتال قطر؛ دسترسی آزاد به نزدیک ۲.۵ میلیون صفحه از تاریخ خلیج فارس و جهان اسلام
کتابخانه دیجیتال قطر یکی از بزرگترین پایگاههای اینترنتی در زمینه تاریخ خلیج فارس، ایران، شبهجزیره عربستان و میراث علمی جهان اسلام است. این پایگاه که در سال ۲۰۱۴ راهاندازی شد، محصول همکاری بنیاد قطر، کتابخانه ملی قطر و کتابخانه بریتانیاست. هدف اصلی پروژه، دیجیتالسازی و انتشار عمومی بخشهایی از مجموعههای کتابخانه بریتانیا و دیگر مراکز است که پیشتر دسترسی به آنها عمدتاً به مراجعه حضوری پژوهشگران محدود بود.
بر اساس تازهترین اطلاعات کتابخانه ملی قطر، در این طرح تاکنون نزدیک به ۲.۵ میلیون صفحه دیجیتالسازی شده است. صفحه جستوجوی پایگاه در زمان تهیه این گزارش، تعداد ۲٬۴۵۶٬۵۷۳ محتوای دیجیتال را در قالب ۲۲٬۸۷۲ رکورد کتابشناختی و آرشیوی نشان میدهد. بنابراین، نباید این رقم را به معنای وجود دو و نیم میلیون کتاب یا نسخه خطی دانست؛ بخش بزرگی از این عدد، تصاویر صفحات اسناد، نامهها، پروندهها، کتابها و نسخههای خطی است. این پایگاه سالانه حدود ۲۰۰ هزار کاربر مستقل و بیش از دو میلیون بازدید از صفحات دارد. معرفی همکاری کتابخانه ملی قطر و کتابخانه بریتانیا
چه منابعی در این کتابخانه وجود دارد؟
هسته اصلی کتابخانه دیجیتال قطر را اسناد «اداره هند» در آرشیو کتابخانه بریتانیا تشکیل میدهد. این مجموعه برای مطالعه تاریخ مناسبات بریتانیا با ایران، هند، عثمانی و کشورهای جنوبی خلیج فارس اهمیت فراوانی دارد. مکاتبات سیاسی و محرمانه، گزارشهای نمایندگیهای بریتانیا، اسناد تجارت دریایی، امور نظامی، مرزبندیها، نفت، کشتیرانی، قبایل، راههای ارتباطی، تلگراف، گمرک، مهاجرت و مناسبات دیپلماتیک در شمار مهمترین مواد آن است.
بخشهایی از این اسناد از اوایل قرن هفدهم تا میانه قرن بیستم را دربر میگیرد. از جمله مجموعههای شاخص آن میتوان به «یادداشتها و روزنامههای گمبرون یا بندرعباس»، اسناد بخش دریایی و نظامی اداره هند، اسناد سیاسی و محرمانه، مدارک اقامتگاه و نمایندگیهای سیاسی بریتانیا در خلیج فارس و مجموعه نقشههای اداره هند اشاره کرد. کتاب مشهور لوریمر، یعنی فرهنگ جغرافیایی خلیج فارس، عمان و عربستان مرکزی، نیز بهصورت کامل در این پایگاه در دسترس است. معرفی رسمی محتویات کتابخانه دیجیتال قطر
آمار فیلترهای پایگاه، تصویری روشنتر از تنوع منابع به دست میدهد:
۷٬۵۹۵ پرونده آرشیوی
۷٬۳۸۳ نامه و مکاتبه
۴٬۱۱۷ قلم آرشیوی مستقل
۱٬۶۱۴ نقشه
۶۱۸ قطعه عکس
۳۰۰ رکورد نسخه خطی
۴۳۱ اثر یا بخش مستقل درون نسخههای خطی
۲۰۴ دفتر نامه
۱۱۴ طرح و نقشه فنی
۱۱۰ کتاب
۱۰۴ مجلد
دهها طراحی، نقاشی، چاپ سنگی، گزارش، دفتر روزانه، جدول آماری و بریده جراید
اعداد «نسخه خطی» و «اثر موجود در نسخه خطی» را نیز نباید با یکدیگر جمع کرد؛ زیرا ممکن است یک نسخه شامل چند رساله باشد و هر رساله رکورد جداگانهای داشته باشد. صفحه جستوجو و آمار جاری مجموعه
نسخههای خطی عربی و اسلامی
یکی از ارزشمندترین بخشهای این پایگاه، نسخههای خطی علمی عربی است. این نسخهها موضوعاتی چون پزشکی، ریاضیات، نجوم، هندسه، مهندسی، دامپزشکی و ابزارهای علمی را دربر میگیرند. برخی از آنها متعلق به سدههای نخست و میانه اسلامیاند و آثاری از سنتهای علمی یونانی، ایرانی و اسلامی را بازتاب میدهند.
مجموعه اصلی نسخههای عربی کتابخانه بریتانیا نزدیک به ۱۵ هزار اثر در حدود ۱۴ هزار مجلد دارد؛ البته تنها گزیدهای از آن در کتابخانه دیجیتال قطر منتشر شده است. این مجموعه مادر، از قرآن و تفسیر، حدیث، فقه، کلام، فلسفه و عرفان تا ادبیات، تاریخ، جغرافیا، پزشکی، نجوم، موسیقی، کشاورزی، شکار، بازداری، تعبیر خواب و علوم غریبه را شامل میشود و دامنه تاریخی آن از قرن هشتم تا قرن نوزدهم میلادی امتداد دارد. معرفی مجموعه نسخههای عربی کتابخانه بریتانیا
آیا استفاده از منابع آزاد است؟
مشاهده و دریافت منابع رایگان است. برای جستوجو، مشاهده صفحات و دریافت بسیاری از فایلها نیازی به خرید اشتراک یا عضویت وجود ندارد. اسناد در نمایشگرهای استاندارد Universal Viewer و Mirador نمایش داده میشوند و بسیاری از رکوردها امکان دریافت فایل PDF کامل یا تصویر منفرد را دارند. ارائه شناسه و پیوند IIIF نیز امکان نمایش تصاویر در نرمافزارهای پژوهشی، مقایسه نسخهها و استفاده فنی از دادهها را فراهم میکند. برای هر رکورد، شیوه پیشنهادی استناد علمی نیز ارائه شده است.
با این حال، «دسترسی رایگان» را باید از «آزادی کامل بازنشر» جدا کرد. مجوز هر تصویر یا سند در صفحه همان اثر مشخص شده است. طبق آمار فعلی پایگاه:
حدود ۱.۹۷ میلیون قلم تحت مجوز Open Government Licence قرار دارد؛
حدود ۲۴۷ هزار قلم در مالکیت عمومی یا Public Domain است؛
www.qdl.qa
About Qatar Digital Library
What is Qatar Digital Library, how did it come about, and what does it contain?
September 4, 2026 565 5
