NG HARFI: ALIFBODAN CHIQARISH — ILMIY JIHATDAN ASOSLIMI?
O'zbek lotin alifbosi islohoti doirasida muhokama qilinayotgan masalalardan biri — ng harfining taqdiri. Bu masala boshqa harflar (Sh, Ch, O', G') o'zgarishidan alohida turadi, chunki bu yerda gap shunchaki grafik shakl haqida emas, balki tilimizdagi mustaqil bir tovushning yozuvda saqlanib qolish-qolmasligi haqida bormoqda.
Avvalo, shuni ta'kidlash lozimki, ng — bu shunchaki "n" va "g" harflarining ketma-ket kelishi emas, balki o'zbek tilida mustaqil fonema maqomiga ega bo'lgan burun-til orqa tovushi (velyar nazal, [ŋ]). Fonologiyada bir tovush mustaqil fonema deb tan olinishi uchun aynan shunday — ma'no farqlovchi — pozitsiyada uchrashi yetarli asos hisoblanadi. Demak, bu tovushni yozuvdan olib tashlash — nazariy jihatdan real fonemani yozma tildan chetlashtirish, ya'ni yozuv bilan talaffuz o'rtasida ataylab tafovut yaratish degani bo'ladi.
Ikkinchidan, bu tovushning tarixiy-dialektologik ildizi ham chuqur. Qadimgi turkiy tilda ŋ tovushi mustahkam fonema bo'lgan (masalan, teŋri, meŋi kabi so'zlarda) va bu meros bugungi o'zbek tili shevalarida — xususan qipchoq va qarluq lahjalarida — hamon barqaror saqlanib qolgan.
Uchinchidan — va bu, ehtimol, eng muhim argument — ng harfi bilan bog'liq real orfografik muammo mavjud emas. Bu birikma so'z ichida qorishtirilib o'qilish yoki noto'g'ri talaffuz qilinish xavfini deyarli tug'dirmaydi, chunki uning qo'llanish o'rni til tizimida aniq va barqaror. Muammosiz elementni "soddalashtirish" nomi ostida yo'qotish — islohotning o'zi qo'ygan asosiy maqsadga (imlodagi real qiyinchiliklarni bartaraf etish) zid keladi.
To'rtinchidan, ba'zilar ng tovushi so'z boshida kelmasligini uni alifbodan chiqarish uchun asos sifatida ko'rsatishadi. Ammo bu argument tarixiy-tipologik jihatdan ancha zaif. Qadimgi turkiy tilning o'zida ham bir qancha undosh tovushlar so'z boshida umuman kelmagan — masalan, r va l tovushlari sof turkiy so'zlarning boshida uchramagan (bu tovushlar bilan boshlanuvchi so'zlar odatda o'zlashma bo'lgan), ŋ tovushining o'zi ham hech qachon so'z boshida kelmagan. Shunga qaramay, Urxun-Enasoy bitiktoshlari yozuvida (run yozuvi) aynan shu tovushlar — jumladan ŋ — uchun alohida belgilar mavjud bo'lgan, chunki ular so'z o'rtasi va oxirida faol qo'llanib, ma'no farqlashda muhim vazifa bajargan. Demak, bir tovushning so'z boshida kelish-kelmasligi turkiy yozuv an'anasida hech qachon unga alohida belgi berish yoki bermaslikning mezoni bo'lib xizmat qilmagan. Aksincha, tovushning so'z tarkibida qanchalik faol va ma'no farqlovchi ekanligi asosiy mezon bo'lgan — bu mezon bo'yicha esa ng bugungi o'zbek tilida ham to'liq "harf" maqomiga da'vogar bo'lishga haqli tovushdir.
Shu nuqtayi nazardan qaraganda, ng harfini alifbodan olib tashlash tilshunoslik jihatidan yetarlicha asoslanmagan qadam bo'lib ko'rinadi.
Azizbek Mamatqulov
