به آن‌که برادرم می‌خوانند آدمی می‌تواند سراسر عمر در جنب‌وجوش باشد و… — سازورنگ — TG.ME

به آن‌که برادرم می‌خوانند آدمی می‌تواند سراسر عمر در جنب‌وجوش باشد و در پایان، نه‌تنها بهتر از آنچه در آغاز بوده نباشد، که بدتر شده باشد. هر حرکتی پیشرفت نیست؛ همان‌گونه که هر تغییری بهبود نیست. مشغول بودن، گاهی شکل محترمانهٔ درجا زدن است. موسیقی‌دان را تنها به شمار دفعاتی که ساز در دست گرفته نمی‌سنجند؛ باید دید چه فهمیده و چه آفریده است. نقاش را نیز تعداد نمایشگاه‌ها نقاش نمی‌کند؛ اثر اوست که باید داوری شود. کسی که از منطق سخن می‌گوید، نه با ادعای دانایی، که با توانِ استدلال و داوری سنجیده می‌شود. چه سود از تریبونی که بتوان با آن فقدان اثر را پنهان کرد؟ چه سود از جایگاهی که بتوان با آن نبودِ شایستگی را از چشم دیگران دور نگه داشت، بی‌آنکه شایستگی‌ای پدید آورد؟ اگر چیزی برای عرضه نداری که از هنر، دانش یا تواناییِ خودت سرچشمه گرفته باشد، شاید بهتر باشد به جای وام گرفتنِ اعتبار، چیزی بیافرینی که منشأ اعتبارت باشد. قدرت می‌تواند تریبون فراهم آورد و صدایی را بلندتر به گوش دیگران برساند؛ اما بلندیِ صدا، دلیلی بر صدقِ سخن نیست. اعتباری که از شایستگیِ خودت به دست آورده‌ای، سرمایه است؛ اعتباری که از قدرت گرفته‌ای، وام. گاه این وام را نه از قدرت، که از نام و اعتبارِ دیگری می‌گیری: از نزدیکی با کسی که پیش از تو چیزی آفریده و در چشم دیگران ارجی یافته است. آنچه به نام خویش عرضه می‌کنی، حاصلِ کارِ خودت است یا بهره‌ای از سرمایه‌ای که دیگری فراهم آورده است؟ و هرچه اعتبار آدمی بیشتر به رضایتِ قدرت وابسته شود، حفظ استقلال فکری می‌تواند پرهزینه‌تر شود؛ گویی اعتبار خود را در گروِ رضایتِ دیگری گذاشته باشد. آن‌گاه ممکن است به جای داوری دربارهٔ قدرت، اعتبار خود را از آن بگیرد و برای حفظ همان اعتبار، داوری خویش را تغییر دهد. آدمی گاهی نخست داوری خود را تغییر می‌دهد و سپس برای مدعای تازهٔ خویش دلیل می‌سازد. اگر دلیل در خدمتِ حفظِ موضع یا موقعیت قرار گیرد، عقل دیگر داورِ رفتار نیست؛ وکیلِ مدافعِ آن است. و تغییرِ داوری نیز گاه به تغییرِ رفتار می‌انجامد. کسی که نقدِ قدرت را تهدیدی برای موقعیت خود می‌بیند، ممکن است به جای پاسخ دادن به نقد، در پی محدود کردنِ صدای منتقد برآید. اما خاموش کردنِ صدا، ابطالِ سخن نیست؛ و محدود کردنِ امکانِ سخن گفتن نیز دلیلی بر نادرستیِ سخن نیست. گاهی کوشش برای کوچک کردنِ یک نام، توجه بیشتری به آن جلب می‌کند. کسانی که گمان می‌کنند تریبون و نزدیکی به قدرت می‌تواند فقرِ اندیشه، دانش، هنر یا شایستگی را جبران کند، چه‌بسا بر شمارِ کسانی بیفزایند که این فقدان را می‌بینند. بیشتر دیده شدن، اگر به آشکار شدنِ ضعف بینجامد، می‌تواند به جای افزایش اعتبار، دلزدگی بیشتری پدید آورد. گاه کسانی که گمان می‌کردند با تکیه بر جایگاه، بزرگ‌تر می‌شوند، چنان در معرض داوری قرار می‌گیرند که همان جایگاه به یکی از اسبابِ بی‌اعتباری‌شان بدل می‌شود. مطالعه اگر فقط انباشتن اطلاعات باشد، لزوماً انسان را تواناتر نمی‌کند. مطالعه باید فهم و توانِ سنجش را پرورش دهد. منطق برای همین مهم است: نه برای آراستن سخن، بلکه برای اینکه هر مدعایی نتواند به سبب تکرار، شهرت یا صدای بلندِ گوینده، خود را به جای دلیل بنشاند. هنر نیز با تریبون و شمار مخاطبان جایگزین نمی‌شود. اثر، پس از فرونشستنِ هیاهو، باید چیزی برای عرضه داشته باشد؛ چیزی که بی‌تکیه بر هیاهو روی پای خود بایستد. رزومه فهرست چیزهایی است که انجام داده‌ای؛ حاصلِ زندگی، چیزی است که آن کارها در تو ساخته‌اند. ممکن است رزومه‌ای طولانی داشته باشی و حاصلِ کوتاهی. ممکن است بسیار دیده شده باشی و چیز چندانی برای عرضه نداشته باشی. ممکن است بسیار حرف زده باشی و هنوز سخنی نگفته باشی. پیشرفت را نباید با تعداد حرکت‌ها سنجید؛ باید دید چه چیزی در انسان تغییر کرده است. اگر پس از سال‌ها کار و کوشش، دانش و تواناییِ تو بیشتر نشده باشد، شاید آنچه پیشرفت می‌نامیدی چیزی جز جابه‌جایی نبوده است؛ جابه‌جاییِ پوسته‌ها، بی‌آنکه هسته‌ای دگرگون شده باشد. در پایان، مسئله این نیست که چه اندازه مشغول بوده‌ای، چند نفر تو را دیده‌اند یا چه جایگاهی به دست آورده‌ای. مسئله این است که اگر همهٔ اینها را از تو بگیرند، چه چیزی همچنان از تو باقی می‌ماند: بینشی که بتوانی از آن دفاع کنی؛ شایستگی‌ای که بتوانی بدان تکیه کنی؛ اثری که ارزشش از نام و جایگاهت نیامده باشد؛ و استقلالی که حاضر نشده‌ای در برابر اعتبارِ وام‌گرفته معامله‌اش کنی. شاید در داوری دربارهٔ ارزش فکری و هنریِ انسان، نه آنچه به دست آورده، بلکه آنچه بدون نام و جایگاه نیز در او باقی می‌ماند، اهمیت بیشتری داشته باشد. امیر #سازورنگ ۲۸ مرداد ۱۴۰۵