قصه ایران / فراشرح

⭕️👈«وقت‌هایی هست که ناگهان می‌فهمی به پایان نزدیک‌تری تا به آغاز.» و بعد: از خودت می‌پرسی حاصل جمع زندگی‌ات چه بوده است.»

⭕️👈اما پل بر رودخانه کوای سؤال دوم وسخت‌تری هم دارد. نیکلسون همه توان و حیثیتش را پای ساختن پل گذاشته است. پل بخشی از هویت او شده. اما در پایان می‌فهمد همین چیزی که با چنین وسواسی ساخته، در خدمت دشمن قرار گرفته است.

و آن‌وقت فقط می‌گوید: “What have I done”؛ «من چه کرده‌ام؟»

شاید زندگی میان همین دو سؤال بگذرد: وقتی به عقب نگاه می‌کنیم، از آنچه ساخته‌ایم راضی هستیم؟ و اگر روزی فهمیدیم پلی را به سمت اشتباه ساخته‌ایم، آیا شجاعت داریم خودمان اولین کسی باشیم که از ویران‌شدنش نترسیم؟

در سیاست سخت‌ترین جمله معمولا همان جمله‌ای است که همه می‌دانند و کسی حاضر نیست آن را صریح بگوید. ژانویه ۲۰۰۵، کالین پاول در آخرین دیدارش در مقام وزیر خارجه آمریکا روبه‌روی جورج بوش نشست. عراق از مسیری که کاخ سفید برای آن تصور کرده بود، فاصله گرفته بود. در روایتی که چارلز هرمان به آن استناد می‌کند، پاول به بوش گفت اگر قرار است اوضاع تغییر کند، فقط افزایش تلاش کافی نیست؛ آدم‌ها و شیوه اداره جنگ نیز باید تغییر کنند.

برای چنین بازبینی‌ای می‌توان چهار پرسش را مقابل هر سیاست مهم گذاشت: نخست، آیا تصویر ما از واقعیت هنوز درست است؟ سپس، آیا هدف همچنان معتبر است؟ اگر پاسخ مثبت است، باید پرسید راهبرد رسیدن به آن هنوز کارآمد است یا نه و سرانجام، آیا ابزار و میزان تلاش با شرایط تازه تناسب دارد؟

در هیروشیما، پیروزی نظامی و پایان جنگ برای سال‌ها روایت قدرت را بر روایت قربانیان مسلط کرد. در میناب، چنین پایانی وجود نداشت.ایران شکست نخورد؛ ازهمین رو، روایت مهاجم نیز نتوانست پیروز شود.

اشتباه آنان ساده، اما ویرانگر بود: تصور می‌کردند با ضعیف‌شدن رقیب، خود قوی‌تر می‌شوند. نمی‌فهمیدند که وجود میدانی برای رقابت، از پیروزی در خود رقابت مهم‌تر است. اگر کشور، دولت، جامعه و امکان تصمیم‌گیری ملی از میان برود، دیگر نه رقیبی باقی می‌ماند و نه پیروزی‌ای که بتوان آن را تقسیم کرد.

واقعیت این است که اصفهان را فقط محمود افغان فتح نکرد؛ اصفهان پیش از رسیدن او، خود را شکست داده بود. اصفهان در یک روز سقوط نکرد: نخست در دربار شکست خورد؛ آنجا که منافع رجال بر مصلحت کشور غلبه کرد. سپس در راهبرد شکست خورد؛ آنجا که راهبردنمایی جای راهبرد واقعی را گرفت. بعد در میدان شکست خورد؛ آنجا که فرماندهان حاضر نشدند برای پیروزی یکدیگر بجنگند. و سرانجام در خیابان شکست خورد؛ آنجا که اعتماد اجتماعی فروریخت، مردم از یکدیگر فاصله گرفتند و نجات فردی جای سرنوشت مشترک را گرفت.

بعضی پیروزی‌ها همین‌گونه‌اند. پیش از آنکه اندازه‌شان را بشناسیم، اتفاق می‌افتند. برای رسیدن به آن‌ها آماده‌ایم، اما کمتر به روز پس از رسیدن فکر کرده‌ایم.

شاید تلخ‌ترین شکل شکست همین باشد: چیزی بزرگ به دست بیاوریم و بعد، فقط روایت بزرگی‌اش برایمان باقی بماند.

آنتونی ناتینگ، وزیر و دیپلمات بریتانیایی، روزی به دیوید بن‌گوریون بنیان‌گذار اصلی و نخستین نخست‌وزیر اسرائیل گفت: «خبر خوبی برای شما دارم؛ جمال عبدالناصر بیشتر نگران ارتقای سطح زندگی مردم مصر است تا جنگیدن با اسرائیل.» بن‌گوریون بی‌درنگ پرسید: «از نظر تو این خبر خوبی است؟

سعید خلیل ابوریش در کتاب ناصر آخرین عرب می نویسد : «ناصر به همان اندازه که رهبر اعراب کوچه و بازار بود، اسیر آنها نیز بود.» همین دام محبوبیت، تشخیص دام بزرگ‌تری را که جنگ‌طلبان اسرائیلی پیش پای او گسترده بودند، دشوارتر کرد. محبوبیتی که می‌توانست پشتوانه ساختن مصر باشد، به اهرمی برای واداشتن ناصر به واکنش بدل شد.

ظاهر عملیات، انفجار چند مرکز بود؛ اما هدف اصلی، مناسبات ناصر و آمریکا بود.

ابوریش نتیجه را صریح بیان می‌کند:

«بدین ترتیب، عملیات سوزانا به هدف خود رسید: ایجاد شکاف میان ناصر و ایالات متحده.»
(همان، ص. ۹۲)

لستُ ممن يخدمون السيدين
فعليَّ الآن أن أعمل
إمّا لضميري أو أميري

من از آنان نیستم که به دو سرور خدمت کنند. اکنون باید کاری کنم.یا برای وجدانم، یا برای امیرم.

کربلا فقط صحنه نبرد شمشیرها نبود؛ صحنه نبرد روایت‌ها نیز بود. قدرت اموی می‌کوشید پیش از کشتن حسین بن علی(ع)، معنای او را بکشد. او باید در روایت رسمی، نه فرزند پیامبر، نه وارث علی و فاطمه، بلکه خروج‌کننده، نافرمان، مخل نظم و تهدیدکننده قدرت معرفی می‌شد. این منطق همیشگی قدرت‌های بی‌حقیقت است: پیش از حذف انسان، نام او را تغییر می‌دهند؛ پیش از ریختن خون، معنا را آلوده می‌کنند.

در کلام حسین(ع)، نسب یعنی حافظه حقیقت. علی(ع) فقط پدر نیست؛ نشانه عدالت، شجاعت و ولایت است. فاطمه(س) فقط مادر نیست؛ کانون طهارت، مظلومیت و پیوند بی‌واسطه با پیامبر است. امام با آوردن این نام‌ها، صحنه را از دست روایت دشمن بیرون می‌کشد.

امام پیش از شهادت، معنای شهادت خود را تثبیت می‌کند. اجازه نمی‌دهد قاتلان، نام او را تعیین کنند. اجازه نمی‌دهد قدرت، قتل را به نظم، خشونت را به اطاعت، و جنایت را به حفظ حکومت ترجمه کند.

در چارچوب «ایران به‌مثابه دولت تمدنی»، این پاسخ معنای عمیق‌تری هم دارد. دولت تمدنی فقط با جغرافیا، جمعیت یا قدرت نظامی تعریف نمی‌شود؛ با حافظه تاریخی، اعتبار کلام، وفاداری به عهد و توان دفاع از نظم معنایی خود شناخته می‌شود