دعوتی به بازخوانی تاریخ طبیعی در ایران
تاریخی که با «چشم» نوشته و خوانده میشود و در آن، معرفت علمی بیانضباط بصری، ناقص تلقی میشودنیاز شناختیِ مترجم به حضورِ فیزیکی تصویر
علیبخش قاجار در تکنسخه خطیِ بوفون برای جوانان (۱۸۸۰ میلادی)، گراوور مارمولک یقهدار و بسیاری دیگر را از روی کتاب اصلی فرانسوی برداشته و لابهلای متن دستنویسِ فارسیِ خود قرار داده است. ذهنیت تصویری حکم میکرد که کلمات به تنهایی نمیتوانند بارِ حقیقت علمی را بکشند و تصویر باید عیناً در کنارِ متن حضور داشته باشد.
صدقِ ادعا در گروِ زیبایی بصری
گسترش استفاده از تصاویری با جزئیات کامل آناتومیک، سایهروشنها و نمایش رفتار جانوران، بازتابی از یک تحول مهم است. در دستگاه شناختیِ جدید، زیباییِ متقارن و دقیقِ یک تصویر، حکم «نشانۀ صادق» را پیدا کرده بود که حقیقت علمی را برای مخاطب تضمین میکرد.
گراوور، لنگرگاهِ زبانِ پیشامدرن
اشتباهِ علیبخش قاجار در نوشتن نام «پلنگ» زیرِ گراوورِ «ببر» در نسخه خطی بوفون مصور (۱۸۶۵ م) ناشی از «گسست بومشناختی» و «رانش نمادشناسانه» در تاریخ طبیعی ماست؛ دورانی که برخلاف باور عمومی درباره شکارهای درباری، زیستگاه این گربهسانانِ نادر اشغال شده و شناخت بیواسطه انسان ایرانی از آنها رو به افول بود. در این نقطه که زبان پیشامدرن در توصیف دقیقِ طبیعت دچار ناکارآمدی میشود، این گراوورهای علمی به عنوان یک «لنگرگاه بصری» عمل میکنند. تصویر در اینجا صرفاً خطای متن را نمیپوشاند، بلکه با دیکتهکردنِ اقتدارِ مشاهده بر نصِ ناکارآمد، مانع از گمشدنِ حقیقتِ طبیعت میشود.
شبحِ تصویری که نیست
در نسخه خطی جانورنامه (۱۲۸۷ ق)، مؤلف شرح دایناسورهایی مثل «مگالوزور» را بر اساس منابع فرانسوی نوشته و حیرتانگیز اینجاست که مدام در متن به «پیکره»هایی ارجاع میدهد که در نسخه خطی اولیه کتاب هنوز کشیده نشدهاند، اما نویسنده علم را چنان با «میانجیِ تصویر» میفهمید که حتی بدون داشتن عکس، روایتش را بر اساس یک تصویرِ ذهنی بنا کرده بود.
بلوغِ ذهنیت تصویری با رنگ
با گذار از دستنویسها و گذر چاپ سنگی به فناوری چاپ سربی، ذهنیت تصویریِ شکلگرفته مجالِ بروز عمومی یافت. بازسازیهای رنگیِ دیرینهشناختی در کتابهایی برای مخاطب عام، نشان میدهد که میراثِ دقتبینیِ بصری به بلوغِ تازهای رسید و زبان تصویری مشترک با علوم غربی تثبیت شد.
خلقِ دوباره در ذهنِ نقاش ایرانی
مسعود غفاریِ کاشانی برای تصویر کردن این «موش نیزار»ِ آفریقایی، به گراوورِ سیاهوسفید یک سفرنامه تکیه کرد. اما او با درک کالبدشناسی جانور و افزودن رنگ و ضربِ مداد، فهمِ خود از یک موجودِ نادیده را به یک واقعیت ملموس ترجمه کرد. در اینجا، هنر نقاشی در خدمت کارزارِ بزرگِ شناخت جهان است.
اطلسی برای علم
تلاشهای امین میرهادی و اطلس طبیعی او، اوجِ تلفیق رسانه دیداری با آموزش در زمانه اوست. این تصاویرِ دقیق از قارچها و سرخسها، گواهی میدهند که در سنت نوین آموزشی ایران، یادگیری شامل فرایندِ «دیدن» و درکِ زیباییِ نهفته در فرمها و ساختارهای حیات بود.
مشقِ طبیعیات
مشقهای دانشآموزانِ اواخرِ دوره قاجار و اوایل پهلوی مملو بود از خط زیبای شکسته و تصویرگریهای پرظرافت. در این نظام آموزشی، «طراحی کردن» بخشی از «فهمیدن» بود. دانشآموز برای کشیدنِ انحنای ساقه یا برش عرضیِ گل، باید به جزئیات خیره میشد و چرخه مشاهده، تحلیل و ترسیم به انگاره کوچکی از «روش تحقیقِ علمی» تبدیل شده بود.
