وقتی کرگدن چیزی نبود جز حکاکی
بهتازگی نوشتهای از من با عنوان:
When the Rhinoceros Was Only an Engraving: A Historical Account of the Fossilised Narratives and the Resurrected Readings of Evolution in Iran
بهعنوان فصل دوم کتاب Humanities in Iran، به ویراستاری مجید دانشگر، محسن فیضبخش، آذر میرزایی و سجاد رزوی، از سوی انتشارات Brill منتشر شده است.
این پژوهش حاصل دو دهه تلاش برای یافتن منابع دیریاب مرتبط با تاریخ طبیعی است؛ نوشتن آن نیز به نیت این کتاب، از آستانهٔ همهگیری کووید-۱۹ با دعوت مجید دانشگر شروع شد.
عنوان فصل به استعارهٔ کرگدن آلبرشت دورر اشاره دارد؛ حکاکیای که دورر بر اساس گزارشهای شنیدهشده و بدون مشاهدهٔ مستقیم کرگدن پدید آورد و برای مدت طولانی تنها تصویر از این حیوان در اروپا بود. در یکی از نشستهایی که در پژوهشکده تاریخ علم برگزار شده بود (افتتاحیه همایش تاریخنگاری علم؛ نظریه و روش، ۲۰ دی ماه ۱۳۹۶) دکتر حسین معصومی همدانی ماهیت تاریخ علم را به وضعیت کرگدن دورر در اروپای پانصد سال پیش تشبیه کرد. من این استعاره را از ایشان دزدیدم و آن را به وضعیت بسیاری از علوم جدید از جمله تاریخ طبیعی و به ویژه نظریه تکامل در بدو ورود به ایران تشبیه کردم؛ گرچه باید گفت به تدریج این تصویر کرگدن کامل شد و سرانجام جانور حکشده جان گرفت و از برگهای کاغذ بیرون آمد.
در این فصل تاریخ مواجهه با علوم طبیعی جدید و به ویژه نظریهٔ تکامل در ایران را بررسی کردهام؛ اما موضوع آن صرفاً تاریخ ورود داروینیسم به ایران نیست. در این فصل تلاش کردهام منابع و روایتهایی را دنبال کنم که در شکلگیری فهم ایرانی از طبیعت و علوم طبیعی از قرن نوزدهم به بعد نقش داشتهاند. یکی از محورهای اصلی فصل، کتاب جانورنامهٔ ناصری، اثر میرزا تقیخان انصاری کاشانی، است. این کتاب مدتها بهاشتباه بهعنوان ترجمهٔ فارسی خاستگاه گونههای داروین معرفی میشد، اما نه تنها جانورنامه ربطی به داروین و نظریه او ندارد، بلکه انتساب هر شکلی از نظریه تکامل به این کتاب، ناشی از ناتوانی در تفکیک و تشخیص تاریخ طبیعی پیشا-تکاملی و خلط مباحثی مثل جنینشناسی و فیزیولوژی است.
اهمیت واقعی جانورنامه را نباید در ارتباط آن با نظریه تکامل جست؛ به خصوص که چنین ارتباطی درحقیقت وجود نداشته و چه بسا به رسمیت نشناختن موضوعات دیگر علمی به خصوص تاریخ طبیعی (یا به قول جانورنامه: داستان طبیعی) باعث شده کسانی به زور انتسابی ساختگی میان این کتاب و آن نظریه برقرارکنند. برعکس؛ اهمیت کلیدی جانورنامه در این است که نخستین اثر دربارهٔ حیات وحش بومی ایران محسوب میشود؛ اثری که جانوران ایران را نه در چارچوب شکار یا سرگرمیهای درباری، بلکه بهعنوان موضوعی مستقل برای مطالعه بررسی میکند.
در این فصل، تحولِ تاریخیِ مطالعهٔ مستقیم طبیعت ایران را طی بازه زمانی درازی، از دوره قاجار و پهلوی تا امروز، به گذار از «حکاکی کرگدن» به مشاهده و پژوهش واقعی تشبیه کردم.
به سرانجام رسیدن این برنامه پژوهشی حاصل کمکهای افراد زیادی بوده است، به ویژه خانوادهام که سالها وسواس جنونآمیز من در گردآوری منابع این پژوهش را دیدند، لب گزیدند و صبوری گزیدند. در این مسیر، قدردان مشورتهای عالمانه و دلالتهای دستگیرانه امیرمحمد گمینی، حسین معصومی همدانی، محمد معصومی، محمدحسین کازرون، محمد کرامالدینی، حسین شهرابی و عبدالرضا شهبازی هستم. همچنین از مجید بریری، امیربهرام خسروی مقدم و مهدی مرعشی که زحمت بررسی متن را کشیدند ممنونم. دستآخر، رسیدن به منابع کمیاب بدون کمک دوستان متخصصم ممکن نبود: نازنین هنرکار، مجتبی ذوقی، مهدی بحری، مهدی توکلی، داوود لطیف، سعید پژوهنده، احسان مهربانفر، یوسف میرزا کلهر، فرزاد کاکاوندی نادری، محمدحسین تقوی، میلاد عسگری و بابک پوراصغر.
Telegraph
وقتی کرگدن چیزی نبود جز حکاکی
📚 انتشار فصلی تازه از پژوهشهایم در کتاب Humanities in Iran
27
10
1August 10, 2026 3.1K 10 46
