چهرهی پروتئوسی دریدا
فرشین کاظمینیا
مناظرهی جذابی در تاریخ ۲۳ ژوئن سال ۲۰۰۴، بین فیلسوف مشهور «ژاک دریدا» (Jacques Derrida) و «رِژیس دبره» (Régis Debray) نظرپرداز چپ، نویسنده و فعال سیاسی، با عنوان «چگونه باید به آینده اندیشید، وقتی همهچیز در حال تغییر است؟» (۱) از شبکهی سوم تلویزیونی فرانسه پخش شد که به گمانم، علیرغم اهمیتی که دارد کمتر به آن پرداختهاند. چندی پیش دوستی این مناظره(۲) را برایم فرستاد و تا آخر آن را دیدم و با وجود گذشت دو دهه به نظرم متناسب با دوران کنونی ما هم رسید.
این گفتوگو در چارچوب مجموعهای با عنوان «فرهنگ و وابستگیها» (۳) از France 3 در تاریخ یاد شده پخش شد و «فرانس اولیویه ژیزبر» (Franz-Olivier Giesbert) نویسنده، روزنامهنگار و مجری مشهور، اجرای زندهی آن در حضور مخاطبان را بر عهده داشت. محور اصلی این بحث، آنطور که مجری گفت، «بحران معنا و امید در جهان پس از ۱۱ سپتامبر» بود.
در این مناظره، جایگاه «دریدا» از پیش آشکار بود و «دبره»، به عنوان نظریهپرداز رسانه و «مدیولوژی»(۳) حاضر بود. هر دو متفکر، در این گفتوگو دیدگاههای خود را پیرامون مسائلی چون: فروپاشی حاکمیتهای ملی و نظم جهانی، بدگمانی روزافزون نسبت به رسانهها، جایگاه اروپا در برابر ایالات متحده، سرنوشت تفکر چپ و مسئولیت روشنفکران و نسبتهای مفروض میان فلسفه، تصویر، و سیاست طرح کردند؛ موضوعاتی که تا امروز جزو مسائل مهم روشنفکری به شمار میروند.
هر دو صاحبنظر در این بحث در آخر، پیرامون هژمونی ایالات متحده پس از رخداد ۱۱ سپتامبر هم نظر بودند، منتها «دریدا» به این که هژمونی امریکا با حاکمیت سایر کشورها در تناقض قرار میگیرد، اعتراض داشت و «ایدهی دموکراسی بهمثابه وعده» سخن گفت و در عین حال از سیاستهای آمریکا انتقاد کرد، اما نه از «ایدهی آمریکا» بهعنوان تمدن. «دبره» هم در ادامه، از سلطهی فرهنگی و رسانهای آمریکا انتقاد کرد. البته به گمانم چپهای رادیکال فرانسه، از «دبره» به دلیل سوابق چریکی امریکای لاتینی او در دههی ۶۰ و نوشتن کتابهایی که مقاومت مسلحانه را تئوریزه میکنند؛ توقع بیشتری داشتند ولی به نظر میرسد که او طی تغییرات سیاسی در دوران دوم زندگیاش، در این بحث نیز با ملاحظاتی سخن میگفت.
«دبره»، پیشتر در کارهایش نگرانیهایی دربارهی «خروج از تاریخ»، «ضعف سنتهای اروپایی»، «تأثیر آمریکا» و «فقدان ملت و مردم در اروپا» مطرح کرده است و برخی تحلیلگران میگویند که او اکنون مواضعی دارد که در فضای فکری فرانسه میتواند نزدیکتر به فضای محافظهکاری فرهنگی یا «راست روشنفکری» تعبیر شود، اگرچه خودش ممکن است چنین تعبیر را نپذیرد. برای مثال، در همان دوره منتقدان، او را متعلق به جریان «نو واکنشگر» (néo-réactionnaire) میدانستند که به طور آشکاری «گرایش به محافظهکاری فرهنگی»(۴) به شمار میرود. میتوان گفت «رژیس دبره» از مواضع چپ رادیکال پیشین فاصله گرفته و به نوعی محافظهکاری فرهنگی یا انتقاد از سرمایهداری نئولیبرال نزدیکتر شده است.
این مناظره، در واپسین سالهای زندگی «دریدا»، از آخرین حضورهای تلویزیونی او بود و رنگی از وداع فلسفی نیز دارد؛ گفتوگویی پرتنش و در عین حال تأملبرانگیز، که در آن او از شکنندگی زبان و آیندهی نامطمئن اندیشه سخن میگوید، در حالی که در طرف مقابل، «دبره» با نگاهی رسانهمحور و تجربهی کنشگری مستقیم مبارزاتی و سیاسی، بر ضرورت بازتعریف نقش اندیشه در عرصهی عمومی تأکید دارد.
در واقع، مناظره میکوشید به پرسش اولیهای از جنس زمانهی خود پاسخ دهد؛ اینکه در میانهی بحثهای روشنفکری سیاسی و سرگیجههای روزافزون فکری قرن جدید، آیا هنوز شهروندان میتوانند امید تسلط بر سرنوشت جمعی خود داشته باشند؟
«دریدا» در این گفتوگو، با همان دقت و شکاکیت همیشگی، از کلیدواژهی مألوفش، «پروتئوس»(۵) سخن میگوید و این عبارت را بهعنوان استعارهای از «هویت متغیر» و از زاویهی بیاعتمادی به تصویر رسانهای خود به کار میبرد؛ در حالی که «دبره»، با سابقهی انقلابیاش در آمریکای لاتین و نزدیکیاش به «آلتوسر»، بر تضاد میان نظریه و زیستِ روزمرهی فیلسوفان انگشت میگذارد و چالش جدیای را به میان میکشد.
گرچه هم «دریدا» و هم «دبره» از چهرههای مطرح چپ دوران بعد از جنگ و بعد از مه ۶۸ به شمار میروند، اما به طور واضحی در این بحث، رویکردهای متفاوتی را به مقولات اجتماعی نشان میدهند. «دبره» بیشتر به «میانجیگری و نقش رسانه در ایدئولوژی» میاندیشد و «دریدا» همچنان بر ساختارشکنی مفاهیم و «نقد بازنمایی» تأکید دارد.
YouTube
📺 L'angoisse du futur – Derrida & Debray face au monde qui bascule | INA Culture
🧠 Derrida & Debray : Comment penser le futur quand tout vacille ?
Abonnez-vous http://bit.ly/inaculture
Culture et dépendances | France 3 | 23/06/2004
Tensions internationales, effondrement des souverainetés, méfiance envers les médias, traumatisme du…
3December 16, 2025 504 10
