انفال و اصلاحات ساختاری در ایران
مهرداد وهابی - استاد دانشگاه سوربن شمالی
تاریخ چاپ در روزنامه دنیای اقتصاد :۱۴۰۵/۰۵/۲۹
سرمقاله مورخ ۱۵ مرداد ماه ۱۴۰۵ نشریه دنیای اقتصاد با عنوان بازنگری در حکمرانی داراییهای عمومی به قلم آقای دکتر غلامرضا سلامی به درستی به اهمیت انفال در اقتصاد ایران پس از انقلاب اسلامی اشاره داشته و تبعات آن را در حوزه مالیه عمومی یادآوری کرده، نهایتا لزوم ایجاد مالیه واحد و شفافسازی و نظارت بر آن را نتیجه گرفته است.
شاید بتوان این را به فال نیک گرفت که دامنه بحث درباره مسائل اقتصاد ایران، از موضوعاتی مانند اندازه دولت و سازوکار قیمتها فراتر رفته و به مسائل عمیقتر اقتصاد سیاسی، از جمله نحوه مالکیت، بهرهبرداری و حکمرانی بر داراییهای عمومی و منابع طبیعی نیز توجه نشان دهد. این موضوعات، که بخشی از آنها در اصل ۴۵ قانون اساسی نیز مورد اشاره قرار گرفتهاند، از مسائل مهم و کمتر مورد توجه در اقتصاد ایران هستند و پرداختن به آنها میتواند به فهم دقیقتر ریشههای مسائل ساختاری اقتصاد کشور کمک کند.
بنابرابن لازم است بنا به عرف و اخلاق محیط علمی و آکادمیک به پیشینه این بحث اشاره شود. شاید یکی از محدودیتهای سرمقاله دکتر سلامی این است که اشارهای به مطالعات پژوهشی پیشین در این خصوص نکردهاند درحالیکه کتب و مقالات من در سطح بینالمللی مرجع اصلی در این مورد محسوب میشوند (نگاه کنید به وهابی ۲۰۲۳، ۲۰۲۴، ۲۰۲۵). پیشنهاد یکی کردن مالیه عمومی، شفافیت و اعمال نظارت و کنترل دموکراتیک به صراحت در کارهای مکتوب و مصاحبههای مطبوعاتی متعددم از جمله مقاله اخیرم (۲۰۲۵) درباره شوکهای ارزی واتفال تشریح و مستدل شده است.
البته پیشنهادهای من موارد دیگری را نیز در برمیگیرد که مستلزم تغییرات ساختاری بنیادین است از زمره آنان انتقال نفت، دیگر منابع طبیعی و اموال مصادره شده از انفال به دارایی ملی،تغییر مالکیت نهادهای وابسته به انفال و غیره. طبعا مقاله دکتر سلامی فاقد طرح موسع موضوع است ولی در همان مقیاسی که عنوان شده بیتردید تکرار مطالبی است که پیشتر از جانب من نیز تشریح و توضیح داده شدهاند.
در زیر پارهای از اسناد قابل استناد را قید می کنم که در آنها معضل دوپارگی دستگاه مالیه عمومی کشور و لزوم یگانه سازی، شفافسازی، نظارت و کنترل دموکراتیک بر آن و نیز دیگر نتایج مترتب بر تسلط انفال در اقتصاد ایران مورد تاکید قرار گرفته است. باشد که در شرایط بحران اقتصادی عمیق کنونی کشور و ناتوانی روزافزون دولت رسمی در پاسخگویی به نیازهای عاجل معیشتی مردم، بحث داراییهای حکومتی و در مرکز آن انفال گشوده شود تا ابعاد تغییرات ساختاری که لازمه توسعه اقتصادی و اجتماعی است به آگاهی عمومی رسد.
منابع:
• Mehrdad Vahabi, ۲۰۲۳, Destructive Coordination, Anfal and Islamic Political Capitalism, A New Reading of Contemporary Iran, Palgrave Macmillan
این کتاب به فارسی ترجمه و در سپتامبر ۲۰۲۵ از جانب ایران آکادمیا انتشار یافت: مهرداد وهابی، هماهنگی ویرانگر، انفال و سرمایهداری سیاسی اسلامی، خوانشی نوین از ایران معاصر، ترجمه یپرمخان هایریک، انتشارات ایران آکادمیا، سپتامبر.
• Vahabi, Mehrdad, ۲۰۲۴, Islamic revolution and Anfal. Public Choice. vol. ۲۰۰, Issues ۳-۴, pp. ۳۸۳-۴۰۱.
• Vahabi, M., ۲۰۲۵, Recurrent exchange rate shocks and Anfal in Iran, Journal of Institutional
Mehrdad Vahabi, Professeur des Université en Economie à l&#۳۹;Université Sorbonne Paris Nord et chercheur à PSL, UMR LEDa CNRS-IRD, Université Dauphine
600
