انجمن علمی زبان‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی

استعاره‌ها در ارتباطات سلامت، به‌ویژه در موضوعات حساسی مانند سرطان و افسردگی، نقشی اساسی دارند. با رواج روزافزون ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT در گفت‌وگوهای مربوط به سلامت، توانایی این ابزارها در پردازش و پاسخ‌گویی به استعاره‌ها همچنان کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش بررسی می‌کند که آیا ChatGPT استعاره‌ها را به‌صورت کاربردشناختی (pragmatically) پردازش می‌کند و این امر دربارهٔ کاربردشناسی زبان تولیدشده به‌وسیلهٔ هوش مصنوعی چه چیزی آشکار می‌سازد. در این پژوهش، با استفاده از استعاره‌هایی که در گفتمان مربوط به سرطان و افسردگی رایج‌اند، با ChatGPT-4o mini و بر اساس یک طرح ۲×۲ تعامل کردیم و پاسخ‌ها را بر اساس دو عامل مقایسه کردیم: نوع بیماری (سرطان در برابر افسردگی) و استعاری‌بودن ورودی (استعاری در برابر تحت‌اللفظی). بررسی کردیم که ChatGPT چگونه پاسخ‌های خود را از طریق راهبردهای کاربردشناختی، مانند بازسازی موقعیت (situation re-construction)، استدلال جایگزین (alternative reasoning) و موافقت با کاربر، سازمان‌دهی می‌کند و همچنین استعاره‌ها را چگونه از طریق بازاستفاده، جایگزینی یا ایجاد مدیریت می‌کند. برای بررسی تأثیر نوع بیماری و استعاری‌بودن ورودی بر پاسخ‌های ChatGPT، تحلیل‌های رگرسیون پواسون (Poisson) و دوجمله‌ای منفی (Negative Binomial) انجام شد. نتایج نشان داد که پاسخ به پرامپت‌های استعاری در مقایسه با پرامپت‌های تحت‌اللفظی، حاوی عناصر کاربردشناختی و استعاره‌های بیشتری بود. بازسازی موقعیت و استدلال جایگزین، صرف نظر از نوع بیماری یا استعاری‌بودن ورودی، پرتکرارترین راهبردهای کاربردشناختی بودند. پرامپت‌های تحت‌اللفظی مرتبط با افسردگی، در مقایسه با پرامپت‌های تحت‌اللفظی مرتبط با سرطان، پاسخ‌های طولانی‌تر و استعاره‌های بیشتری برانگیختند. آزمون مربعِ کای نیز ارتباط معناداری میان استفاده از استعاره و عناصر کاربردشناختی نشان داد که حاکی از آن است که نحوهٔ پردازش استعاره به‌طور نظام‌مند با سازمان‌دهی کاربردشناختی پاسخ‌های ChatGPT مرتبط است. در مجموع، هم ساختار پاسخ‌ها و هم نحوهٔ استفاده از استعاره تا حد زیادی قالب‌مند (templated) هستند و فاقد انعطاف‌پذیری و ظرافتی‌اند که ویژگی تعامل انسانی است. این یافته‌ها هم ظرفیت‌ها و هم محدودیت‌های کارایی کاربردشناختی ChatGPT را در ارتباطات سلامت برجسته می‌کنند.

(🤖 ترجمه‌شده با هوش مصنوعی، GPT-5.6 Luna)

این پژوهش با تکیه بر دستور نقش‌گرای نظام‌مند و با محوریت مفهوم آغازگر، به بررسی ساخت آغازگری در جملات امری زبان فارسی می‌پردازد. در این دستور، نخستین سازۀ جمله به شرط آنکه یکی از بخش‌های تجربه یعنی مشارک، فرایند یا افزودۀ حاشیه‌ای باشد، آغازگر است. این آغازگر می‌تواند بی‌نشان یا نشاندار باشد. در زبان انگلیسی، آغازگر بی‌نشان در جملات خبری، فاعل، در جملات امری، فعل، در جملات پرسشی بله ـ خیر، فعل کمکی و فاعل و در جملات پرسشی پرسش‌واژه‌ای، خود پرسش‌واژه است. در زبان فارسی نیز، در بیشتر ساخت‌ها آغازگر بی‌نشان وضعیتی مانند جملات خبری دارد. با این حال، جایگاه آغازگر در جملات امری کمتر بررسی شده است. برای ارزیابی این موضوع، ۲۰۹۹ جملۀ امری از پیکرۀ وابستگی نحوی زبان فارسی استخراج و در حدود نیمی از داده‌ها ساخت آغازگری بررسی شد. فرض پژوهش بر آن بود که در بخشی از این جملات، به‌ویژه مواردی با افعال حرکتی، فعل می‌تواند آغازگر بی‌نشان باشد. یافته‌ها نشان داد که بیش از ۹۰ درصد جملات امری در زبان فارسی ساختار فعل‌پایان دارند. حدوداً در 10 درصد از جملات فعلِ دارای متمم بندی در ابتدای جمله می‌آید و متمم‌ آن در پایان جمله ظاهر می‌شود و از این تعداد، حدود نیم درصد جملات، شامل بندهای ساده‌ای هستند که فعل را در آغاز قرار می‌دهند. نتایج کلی پژوهش نشان می‌دهد الگوی آغازگری در جملات امری زبان فارسی تابع الگوی فعل‌پایانی است.

با ورود آثار فلاسفۀ یونانی به جهان اسلام، اسامی و اصطلاحات ایشان در علوم مختلف تمدن اسلامی منعکس گردید. این فرایند با تغییراتی در تلفظ و ثبت اسامی خاص و اصطلاحات در زبان عربی همراه بود که در برخی موارد به تعدد و تنوع شکل‌های نگارشی این اسامی منجر شد. پژوهش حاضر با رویکردی زبان‌شناختی، به بررسی نحوۀ نویسه‌گردانی اسامی و اصطلاحات خاص یونانی در متون عربی دورۀ اسلامی می‌پردازد و نشان می‌دهد تغییرات تلفظی و نگارشی اسامی یونانی در زبان عربی ناشی از تفاوت مجموعۀ همخوان‌های انفجاری و سایشی بوده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که تغییرات در تلفظ و نگارش این اسامی عمدتاً ناشی از تفاوت‌های نظام آوایی زبان‌های یونانی و عربی، ویژگی‌های نظام نوشتاری عربی، ناآشنایی کاتبان با تلفظ اسامی یونانی و اشتباهات آنها در نگارش اسامی بوده است. گرچه وجود مشکلات خط عربی مانند عدم اعراب‌گذاری، نقطه‌دار بودن و دندانه‌دار بودن برخی از حروف و اشتباه کاتبان در ثبت برخی از اسامی باعث شده است تا در مواردی تشخیص نام اصلی معرّب شده در یونانی با دشواری همراه باشد، این پژوهش با بررسی نمونه‌های مختلفی از نام‌های خاص و اصطلاحات فلسفی، الگوهای مشخصی را در تعریب اسامی یونانی شناسایی کرده است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند در مطالعات تاریخی، زبان‌شناسی تطبیقی و نسخه‌پژوهی به کار گرفته شود.

اگرچه به‌طور گسترده پذیرفته شده است که کنایه (irony) می‌تواند به انواع مختلفی از پیامدهای غیرگزاره‌ای (non-propositional effects) منجر شود، عموماً فرض بر این بوده است که خودِ کنایه پدیده‌ای گزاره‌ای است، زیرا از طریق نوعی تعارض میان آنچه گفته می‌شود و آنچه گوینده قصد دارد، یا آنچه چنین تلقی می‌شود، شکل می‌گیرد. بااین‌حال، پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهند که در برخی موارد، اگرچه چنین تعارض گزاره‌ای وجود ندارد، پاره‌گفتارهای موردنظر همچنان از سوی کاربران به‌عنوان نمونه‌هایی از hiniku («کنایه»، «طعنه») تلقی می‌شوند. نمونه‌های آنچه «کنایهٔ غیرگزاره‌ای» نامیده می‌شود، در زبان ژاپنی فراوان‌اند. هدف این مقاله بررسی بیشتر پدیده‌های کنایهٔ غیرگزاره‌ای از طریق تحلیل نمونه‌هایی است که در رمان‌های ژاپنی به‌صورت فراکاربردشناختی (metapragmatically) با برچسب hiniku مشخص شده‌اند. تحلیل دقیق این موارد از کنایهٔ غیرگزاره‌ای نشان می‌دهد که این پدیده‌ها عمدتاً در نتیجهٔ نوعی اختلال کاربردشناختی در گفتمانِ در حال شکل‌گیری پدید می‌آیند. این اختلال‌های کاربردشناختی از طریق نقض هنجارهای اجتماعی ایجاد می‌شوند که از جملهٔ آن‌ها می‌توان به کاربرد غیرمتعارف صورت‌های احترام‌آمیز، نقض انتظارات تعاملی و استفادهٔ غیرمنتظره از تعبیرهای تنزل‌دهنده اشاره کرد. در پایان، نتیجه گرفته می‌شود که hiniku را نباید صرفاً به این دلیل که اغلب مستلزم تعارض گزاره‌ای نیست، جدا از کنایهٔ کلامی بررسی کرد. در عوض، پیشنهاد می‌شود که نظریه‌پردازی دربارهٔ کنایه باید بتواند پدیده‌های کنایی را، از جمله hiniku، در طیفی از زبان‌های مختلف دربرگیرد.

(🤖 ترجمه‌شده با هوش مصنوعی، GPT-5.6 Luna)

ارتباط انسانی به‌شدت انطباق‌پذیر (adaptable) است؛ برای مثال، هنگامی که نیاز ارتباطی جدیدی پدید می‌آید، واژه‌های تازه یا ترکیب‌های جدیدی از واژه‌ها شکل می‌گیرند. بااین‌حال، انسان‌ها برای بیان تجربه‌های نو تنها به ساخت واژه‌های جدید متکی نیستند، بلکه می‌توانند با گسترش معنای واژه‌هایی که از پیش در واژگان ذهنی خود دارند نیز ارتباط برقرار کنند. یکی از مهم‌ترین عوامل محرک این گسترش چندمعنایی، نگاشت‌های مفهومیِ استعاری است که ابتدا در کاربردهای زبانی رواج می‌یابند و سپس در یک جامعهٔ زبانی به‌صورت قراردادی تثبیت می‌شوند.

در این مقاله، بررسی می‌کنیم که آیا چنین نگاشت‌های مفهومی را می‌توان در یک مطالعهٔ نشانه‌شناختیِ آزمایشی ایجاد کرد و آیا مسیر رواج‌یافتن معانی عینی و استعاری با یکدیگر تفاوت دارد یا خیر. برای این منظور، شرکت‌کنندگان در یک بازی اشاره‌ای/ارجاعی (referential game) شرکت کردند که در آن هر زوج از شرکت‌کنندگان باید معانی عینی و استعاری را به یکدیگر منتقل می‌کردند.

یافته‌ها نشان می‌دهد که شرکت‌کنندگان در طول آزمایش، به‌تدریج برخی از ویژگی‌های حرکتی خود را از بیان معانی عینی به بیان معانی استعاری منتقل می‌کنند. همچنین مشخص شد که مسیر رواج‌یافتن این دو نوع معنا با یکدیگر متفاوت است. هر دو نوع معنا در آغاز با کاهش طول مسیر حرکت همراه هستند، اما معانی عینی در تمام مراحل آزمایش به تغییر ادامه می‌دهند و به‌تدریج کارآمدتر می‌شوند، در حالی که معانی استعاری زودتر به ثبات می‌رسند و پس از تغییرات اولیهٔ حرکتی، دیگر تغییر چشمگیری نشان نمی‌دهند. افزون بر این، برخلاف معانی عینی، در معانی استعاری هیچ تغییر معناداری از نظر سرعت و دامنهٔ حرکت مشاهده نشد.

این پژوهش شواهدی ارائه می‌دهد که هم معانی عینی و هم معانی استعاری را می‌توان از طریق ایمایش (pantomime) بیان کرد، اما مسیر تحول و تثبیت آن‌ها با یکدیگر متفاوت است.

(🤖 ترجمه‌شده با هوش مصنوعی، GPT-5.5)