Taqriz
Asar nomi: “Kimning tashvishi yoʻq”
Muallif: Oʻlmas Umarbekov
Janr: Qissa
Kirish
Oʻlmas Umarbekov — oʻzbek adabiyotida inson ruhiy olami, oila, urush oqibatlari va mehr-oqibat mavzularini samimiy, hayotiy tasvirlay olgan yozuvchilardan biridir. “Kimning tashvishi yoʻq” qissasi ham ana shunday samimiyat va iztirob bilan yoʻgʻrilgan asarlardan bo‘lib, unda insonning eng nozik tuygʻulari, oila aʼzolari oʻrtasidagi muhabbat va urush keltirgan ayriliq izlari oʻz aksini topadi.
Syujet
Asar bosh qahramoni Nаzir ota kechasi tushida vafot etgan xotini Zaynabni koʻradi. U tushda eri bilan gaplashib, kiyimlarini soʻraydi va gʻalati imo qiladi. Bu tush Nаzir otani oʻyga toldiradi. Ertalab nevarasi Zulayhoga aytmay, marhuma xotinining xonasini shamollatish bahonasida tartibga keltirishga kirishadi. U yerda sandiqdan turli buyumlar, shu jumladan oʻg‘li Tursunga tegishli bo‘lgan “Pлан X.3” deb yozilgan, tog‘ va qazilma belgilariga oʻxshash xarita chiqadi.
Oʻg‘li Tursun urushga ketib, bedarak yoʻqolgan, kelini esa u keta turib, chaqaloq tugʻib vafot etgan. Zulayho — o‘sha yetim qolgan farzand. Nаzir ota xarita sirini bilish maqsadida choyxonadoshi Sаksonboy ota bilan maslahatlashadi. Ular tasodifan uchragan yosh jurnalist yordamida bu hujjat geologik kon rejasi ekanini bilishadi. Shu bois Nаzir ota uni Toshkentdagi Geologiya boshqarmasiga olib boradi.
Asar davomida oʻtmishga, xususan Tursunning urushga joʻnash jarayoniga qayta-qayta xotiralar orqali o‘tiladi: otaning ichki iztiroblari, ona koʻz yoshlari, xalqning umumiy qayg‘usi, va ayniqsa, oʻsha soʻnggi qisqa va alamli xayrlashuv lavhalari juda taʼsirli tasvirlangan.
Mavzu va gʻoya
Asar markazida urushning inson hayotiga solgan jarohatlari, orzularga yetolmay qolgan avlod fojiasi turadi. Nаzir ota oʻg‘lining izsiz yoʻqolganiga qaramay, uning nomidan bir iz, bir meros qoldirishga intiladi. Xarita — bu nafaqat qazilma joyi yoki geologik topilma, balki o‘g‘lidan qolgan yagona moddiy “aloqa”, ota uchun esa kelajakka tutashgan umid ramzidir.
Muallif gʻoyasi — inson hech qachon yaqinlarining xotirasini, merosini unutmasligi, ularning izini yoʻqotmasligi kerak. Shuningdek, urush insoniyatga faqat moddiy talafot emas, balki ruhiy jarohat ham yetkazadi, va bu jarohat avlodlarga o‘tib boradi.
Xulosa
“Kimning tashvishi yoʻq” — bu faqat bir oila taqdiri haqida emas, balki butun bir avlodning yoʻqotishlari, sabr-toqati va umidlarini ifodalovchi asar. Nаzir otaning xaritani topib, uni izlab Toshkentga borishi — hayotga, kelajakka, va o‘g‘lining ruhi oldidagi burchini ado etishga bo‘lgan intilish ramzi. Muallif kitobxonga insoniy qadriyatlarni, xotirani asrash, ota-onaning farzandga boʻlgan mehrini chuqur his ettiradi.
Asardagi eng taʼsirli jihat —
Tursunning urushga joʻnash manzarasi: odamlar orasidagi yigʻi, ona koʻzlaridagi hasrat va o‘g‘ilning so‘nggi marta “Uyga qaytinglar!” deya qichqirgani o‘quvchini larzaga keltiradi. Bu lavha o‘quvchi qalbida urush fojiasining eng og‘ir tomoni — ayriliqning o‘zini tirik ko‘rsatadi.
