✅️ پاسبان تاریخ ایران رفت
🔸️ اسماعیل یغمایی؛ برای تاریخ ایران گریست
✍️ نویسنده: مریم مقدم
کارشناس ارشد برنامه ریزی گردشگری
🔸️ از شهر سوخته تا هگمتانه، از بردکسیاه تا ارگان؛ روایت زندگی باستانشناسی که میراث فرهنگی را نه یک شغل، بلکه یک ایمان میدانست
🔹️گاهی مرگ یک انسان، تنها پایان زندگی او نیست؛ پایان بخشی از حافظه یک سرزمین است. یکشنبه ۲۸ تیرماه ۱۴۰۵، خبر درگذشت اسماعیل یغمایی، باستانشناس پیشکسوت ایران، پس از تحمل عوارض سکته مغزی، جامعه میراث فرهنگی کشور را در اندوه فرو برد. مردی که بیش از پنج دهه از عمر خود را در میان خاک، سفال، سنگ، ستونهای فروریخته و محوطههای باستانی گذراند و نامش با پاسداری از تاریخ ایران پیوند خورد.
🔹️درگذشت یغمایی، تنها خاموش شدن یک پژوهشگر نبود؛ جامعه باستانشناسی یکی از صریحترین و بیپرواترین مدافعان میراث فرهنگی را از دست داد. مردی که هر زمان احساس میکرد بخشی از هویت تاریخی ایران در معرض نابودی قرار گرفته است، سکوت را جایز نمیدانست و اعتراض میکرد؛ حتی اگر هزینه آن فشارهای اداری، حذف از مسئولیتها یا بازنشستگی زودهنگام باشد.
🔹️اسماعیل یغمایی سال ۱۳۲۰ در تهران متولد شد؛ در خانوادهای که فرهنگ، ادبیات و ایراندوستی بخشی از زندگی روزمره آن بود. او فرزند حبیب یغمایی، شاعر، نویسنده و بنیانگذار مجله «یغما» بود و از همان سالهای کودکی با کتاب، تاریخ و ادبیات مأنوس شد. شاید همین پیشینه فرهنگی بود که بعدها از او باستانشناسی ساخت که تنها به کشف اشیا نمیاندیشید، بلکه برای هر سفال، هر سنگ و هر نقش برجایمانده، روایتی انسانی و تاریخی مینوشت.
🔹️فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۴۶ در اداره کل باستانشناسی آغاز کرد و در سال ۱۳۵۴ کارشناسی ارشد باستانشناسی را از دانشگاه تهران گرفت. از آن زمان تا سالهای پایانی عمر، کمتر نقطه مهمی از باستانشناسی ایران را میتوان یافت که ردپای او در آن دیده نشود.
🔹️کارنامه میدانی یغمایی، بخشی از تاریخ باستانشناسی معاصر ایران است. او در کاوشها و بررسیهای شهر سوخته زابل، شوش، تپه جعفرآباد، شیختپه ارومیه، تل سوز، گودین کنگاور، تپه زاغه و قبرستان قزوین، هفتتپه، بیشاپور، ارگان، شغاب بوشهر، قلایچی بوکان، حصار دامغان، تنگ تکآب، مهرکده محمدآباد، تمکلات بندرعباس، هگمتانه همدان و دهها محوطه تاریخی دیگر حضور داشت؛ حضوری که تنها به مدیریت یک فصل کاوش محدود نبود، بلکه به شناخت بهتر لایههای ناشناخته تمدن ایران انجامید.
🔹️در میان همه این فعالیتها، شاید نام او بیش از هر چیز با بردکسیاه و سنگسیاه برازجان گره خورده باشد؛ جایی که در دهه ۱۳۵۰ سرپرستی کاوشهایی را برعهده داشت که به کشف یکی از مهمترین مجموعههای هخامنشی جنوب ایران انجامید.
🔹️آن روزها انتشار گزارش کشف تالارهای ستوندار، ایوانهای باشکوه، حیاطهای وسیع و معماری عظیم هخامنشی در ساحل خلیج فارس، نگاه پژوهشگران ایرانی و خارجی را به برازجان معطوف کرد. بسیاری از کارشناسان اهمیت این مجموعه را همسنگ برخی بناهای پاسارگاد دانستند؛ کشفی که نشان داد شکوه معماری هخامنشی تنها به مرکز ایران محدود نبوده و سواحل خلیج فارس نیز بخشی از این تمدن بزرگ را در خود جای داده است.
🔹️اما اگر از همکاران و شاگردان یغمایی بپرسید مهمترین ویژگی او چه بود، کمتر کسی ابتدا از کاوشهایش سخن میگوید. بیشتر آنها از تعهد، حساسیت و غیرت او نسبت به میراث فرهنگی یاد میکنند؛ ویژگیای که بارها او را در برابر تخریب آثار تاریخی قرار داد.
🔹️نماد این دلبستگی، تصویری است که سالها پیش در محوطه تاریخی ارگان در خوزستان ثبت شد؛ تصویری از اسماعیل یغمایی که بر ویرانههای تمدنی چند هزار ساله نشسته و اشک میریزد.
🔹️این تصویر، این روزها پس از درگذشتش بار دیگر در شبکههای اجتماعی و رسانهها دستبهدست میشود؛ نه فقط به دلیل اندوه یک مرد، بلکه به این دلیل که آن اشکها، اعتراضی خاموش به بیتوجهی نسبت به میراث فرهنگی بود.
🔹️یغمایی بارها هشدار داده بود که توسعه بدون توجه به میراث تاریخی، آیندهای برای هویت ایران باقی نخواهد گذاشت. او درباره عبور پروژههای عمرانی از حریم محوطههای تاریخی، تخریب آثار ملی، ضعف در حفاظت از محوطههای باستانی و حتی نابسامانیهای مدیریتی حوزه میراث فرهنگی، بیپرده سخن میگفت.
🔹️برای او، باستانشناسی تنها حفاری نبود؛ دفاع از گذشتهای بود که آینده یک ملت بر آن استوار است.
🔹️همکارانش بارها گفتهاند که یغمایی در میدان کاوش، پیش از آنکه یک مدیر باشد، یک عاشق بود؛ کسی که ساعتها کنار کوچکترین یافته باستانی مینشست، آن را با دقت ثبت میکرد و میکوشید داستان زندگی انسانهایی را که هزاران سال پیش در آن سرزمین زیسته بودند، بازسازی کند.
ادامه متن در پست بعدی... 👇👇
July 20, 2026 716 6
