📚 KIMYODAN KUN MAVZUSI #1
🧪 1-§. Atom tuzilishi
⚛️ Atom — kimyoviy elementning barcha kimyoviy xossalarini saqlab qoladigan eng kichik zarracha.
🔹 Rezerford modeli (1911-yil)
Ernest Rezerford atom markazida musbat zaryadlangan yadro, uning atrofida esa elektronlar harakatlanishini taklif qilgan. Bu planetar model deb ataladi.
🔹 Bor nazariyasi
Nils Bor nazariyasiga ko'ra:
- Elektronlar faqat ma'lum energiya qavatlari bo'ylab harakatlanadi.
- Elektron energiya yutsa yuqori qavatga o'tadi.
- Elektron energiya chiqarsa quyi qavatga qaytadi.
🔹 Zamonaviy kvant nazariyasi
Elektron aniq orbita bo'ylab emas, balki orbital deb ataladigan fazoda uchraydi.
📝 Orbital turlari
🔹 s-orbital — shar shaklida.
🔹 p-orbital — gantel shaklida.
🔹 d-orbital — murakkab shaklli.
🔹 f-orbital — eng murakkab shaklli.
«❗ Orbita va orbital bir xil tushuncha emas.»
---
⚛ Asosiy zarrachalar
🟢 Proton (p⁺)
• Zaryadi: +1
• Massasi: 1 m.a.b
• Joylashuvi: Yadroda
⚪ Neytron (n⁰)
• Zaryadi: 0
• Massasi: 1 m.a.b
• Joylashuvi: Yadroda
🔴 Elektron (e⁻)
• Zaryadi: −1
• Massasi: 1/1836 m.a.b (juda kichik)
• Joylashuvi: Elektron qobig'ida
---
📌 Muhim formulalar
✅ Z = p⁺ = e⁻ (neytral atomda)
✅ A = p⁺ + n⁰
✅ n⁰ = A − Z
Bu yerda:
Z — tartib raqami.
A — massa soni.
---
📖 Yadro tushunchalari
🔹 Izotop
Protonlar soni bir xil, neytronlar soni har xil.
Misol:
¹H, ²H, ³H
---
🔹 Izobar
Massa soni bir xil, protonlar soni har xil.
Misol:
⁴⁰Ar va ⁴⁰Ca
---
🔹 Izoton
Neytronlar soni bir xil, protonlar soni har xil.
Misol:
¹⁴C va ¹⁵N (ikkalasida ham 8 ta neytron mavjud.)
---
🔹 Izoelektron
Elektronlar soni bir xil bo'lgan atom yoki ionlar.
Misol:
Ne, Na⁺, Mg²⁺, Al³⁺ (barchasida 10 ta elektron mavjud.)
---
🎯 Milliy sertifikat uchun eslab qoling
✅ Rezerford → Planetar model.
✅ Bor → Energiya qavatlari.
✅ Kvant nazariyasi → Orbital tushunchasi.
✅ Izotop → p bir xil, n har xil.
✅ Izobar → A bir xil.
✅ Izoton → n bir xil.
✅ Izoelektron → e bir xil.
✅ p⁺ = Z
✅ e⁻ = Z (neytral atomda)
✅ n⁰ = A − Z
---
📖 Manba: 11-sinf "Umumiy kimyo" darsligi (2018), 1-§ "Atom tuzilishi". Darslikdagi asosiy tushunchalar va yodlash uchun zarur qo'shimcha ma'lumotlar asosida tayyorlandi.
