گزارشی از نخستین نشست تخصصی انجمن جامعهشناسی ایران، شعبه آذربایجان شرقی:
جامعهای که بحرانها را پشت سر گذاشته است
اصغر میرفردی در نخستین نشست تخصصی شعبه آذربایجان شرقی انجمن جامعهشناسی ایران، از تکثر، حافظه تاریخی و سرمایه اجتماعی بهعنوان زمینههای همبستگی جامعه ایران سخن گفت.
گزارش: میلاد وحیدی
جامعه ایران چگونه توانسته است در میان جنگها، گسستهای سیاسی و بحرانهای تاریخی، پیوستگی خود را حفظ کند؟ آیا برخورداری از تمدنی دیرپا و حافظه فرهنگی مشترک برای عبور از بحرانهای امروز نیز کافی است؟ نخستین نشست تخصصی انجمن جامعهشناسی ایران، شعبه آذربایجان شرقی، با عنوان «زمینههای همبستگی اجتماعی جامعه ایران در گردونه بحرانها» به این پرسشها اختصاص داشت.
این نشست با سخنرانی اصغر میرفردی، دانشیار بخش جامعهشناسی و برنامهریزی اجتماعی دانشگاه شیراز و دارای دکتری جامعهشناسی با گرایش توسعه، در ۲۴ مردادماه ۱۴۰۵ بهصورت مجازی برگزار شد و با استقبال قابلتوجه مخاطبان همراه بود. حوزههای پژوهشی میرفردی، از جمله توسعه، سرمایه اجتماعی، اعتماد، هویت ملی، سلامت اجتماعی و واگرایی، ارتباطی مستقیم با موضوع نشست داشتند.
میرفردی سخنان خود را با تشریح تمایز امیل دورکیم میان همبستگی مکانیکی و ارگانیک آغاز کرد. در جوامع پیشامدرن، همانندی اعضای جامعه، باورهای مشترک و وجدان جمعی نیرومند، پایههای همبستگی مکانیکی را تشکیل میدهند. در جوامع مدرن اما تقسیم کار پیچیده و تخصصیافتگی نقشها، افراد و گروههای متفاوت را به یکدیگر وابسته میکند. در اینجا، پیوند اجتماعی نه از یکسانی، بلکه از وابستگی متقابل ناشی میشود.
از همین منظر، او تأکید کرد که همبستگی در جامعه متکثر ایران نمیتواند بر یکسانسازی قومی، زبانی، دینی یا فکری استوار باشد. الگوی مناسب، پذیرش تفاوتها در کنار احساس تعلق به یک سرزمین، تاریخ و هویت ملی مشترک است. در چنین برداشتی، وحدت ملی به معنای حذف هویتهای محلی و گروهی نیست، بلکه امکان همزیستی آنها در چارچوبی مشترک است.
بخش مهمی از سخنان میرفردی به تجربه تاریخی ایران اختصاص داشت. او با تمرکز بر حمله اسکندر، فتح ایران به دست مسلمانان عرب و یورش مغول توضیح داد که جامعه ایران، با وجود فروپاشی یا دگرگونی برخی ساختارهای سیاسی، توانسته است عناصر مهمی از تداوم فرهنگی خود را حفظ کند.
این استمرار نه از طریق مصونماندن در برابر تغییر، بلکه در نتیجه تعامل، جذب گزینشی و بازتفسیر عناصر تازه پدید آمده است. از نظر او، توانایی بازسازی فرهنگی یکی از زمینههای پایداری تاریخی ایران در دورههای بحرانی بوده است.
میرفردی همچنین ادبیات مکتوب و شفاهی را از حاملان حافظه جمعی ایرانیان دانست. او با اشاره به شعری از صائب تبریزی، بر بازتاب مفاهیمی چون همدلی، عدالت، مدارا و یاری متقابل در سنت ادبی ایران تأکید کرد؛ مفاهیمی که میتوانند زبان اخلاقی مشترکی میان نسلها ایجاد کنند.
در بخش دیگری از نشست، او به پژوهشی درباره رابطه سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی در میان دانشجویان دانشگاه شیراز اشاره کرد. یافتههای این پژوهش نشان داد که اگرچه میزان کلی سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی دانشجویان پایینتر از میانگین مورد انتظار بود، ابعادی مانند همبستگی، انسجام، پذیرش و مشارکت اجتماعی وضعیت نسبتاً بهتری داشتند.
همچنین میان سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی رابطهای مثبت و معنادار مشاهده شد. این نتایج نشان میدهد که اعتماد، شبکههای ارتباطی، مشارکت و برخورداری از منابع اجتماعی، در تقویت احساس تعلق به جامعه نقشی اساسی دارند.
میرفردی در پایان هشدار داد که گذشته و فرهنگ ایران نباید بهصورت غیرانتقادی تقدیس شوند. تمدن دیرپا و میراث ادبی غنی، بهخودیخود ضامن همبستگی امروز نیستند. تبدیل این ظرفیتها به پیوند اجتماعی پایدار، مستلزم کاهش نابرابری و محرومیت، تقویت اعتماد عمومی، پذیرش تفاوتها و گسترش امکان مشارکت است.
همبستگی اجتماعی، در این معنا، میراثی آماده و ثابت نیست؛ بلکه فرایندی پویاست که باید پیوسته در روابط اجتماعی، نهادهای عمومی و سیاستهای توسعه بازتولید شود.
پس از سخنرانی میرفردی، بخش پرسشوپاسخ با حضور شرکتکنندگان برگزار شد. حاضران ضمن طرح پرسشهای خود، دیدگاهها و تحلیلهایشان را درباره موضوع نشست با سخنران و دیگر شرکتکنندگان در میان گذاشتند.
@ISA_tabriz
@iran_sociology
2August 28, 2026 90 1
