تابوها را کنار بگذاریم
در گفتمان رایج، سلامت زنان اغلب به معادلات زیستپزشکی تقلیل مییابد، اما اثر آنت مدلاک گتیسون با عنوان «ارتباط سلامت زنان» (ترجمه فاطمه گلابی و نیر محمدپور) در ۳۱۲ صفحه، این نگاه را به چالش میکشد و سلامت را پدیدهای اجتماعی-فرهنگی واکاوی میکند. استدلال محوری کتاب این است که «بیمار» بودن یا «سالم» ماندن، پیش از آنکه وضعیتی زیستی باشد، برساختی اجتماعی است که تحت تأثیر هنجارهای نانوشته، تابوهای دیرپا و ساختارهای قدرت شکل میگیرد. این تابوها به مثابه دیوارهایی نامرئی، دسترسی زنان به اطلاعات و خدمات درمانی را محدود میسازند و بر ادراک آنها از بدن، زنانگی و هویت سایه میافکنند و تصمیماتشان را به مسیری هدایت میکنند که با منافع واقعیشان همخوانی ندارد.
گتیسون از روششناسی تلفیقی بهره برده است. او روایتهای شخصی و زیستتجربههای زنان را در کنار نظریههای انتقادی، ادبیات کلیدی حوزه سلامت و مطالعات تجربی (کیفی و کمی) قرار میدهد. این رویکرد چندوجهی به دادهها اعتبار میبخشد و با بازگرداندن صدا به زنانِ به حاشیهراندهشده، عاملیت آنها را در برابر گفتمان پزشکسالار احیا میکند. کتاب با ارائه تصویری مقایسهای از زنان با پیشینههای نژادی، طبقاتی و نسلی متفاوت، نشان میدهد که تجربه سلامت هرگز یکسان نیست و تقاطع نابرابریها (نژاد، طبقه، جنسیت و سن) پیامدهای درمانی را دگرگون میسازد. این رویکرد تطبیقی از کلیگویی پرهیز کرده و تنوع زیستهٔ زنان را به رسمیت میشناسد.
پژوهش در چهار محور سامان یافته است. محور نخست، به تأثیرات تاریخی بر برداشتهای پزشکی میپردازد و نشان میدهد که چگونه کلیشههای جنسیتی از دوران مدرن اولیه تاکنون، بر ذهنیت بیماران زن و رویههای درمانی تأثیر گذاشته است. پزشکی مدرن هرگز «خنثی» نبوده و بازتابی از نگاه مردسالارانه به بدن زن به مثابه موجودی اسرارآمیز و نیازمند مهار بوده است. محور دوم، به سرطان پستان اختصاص دارد. نویسنده این بیماری را نه بحرانی فیزیولوژیک، که عرصهای برای فشارهای فرهنگی همچون هراس از دست دادن زیبایی، مطلوبیت جنسی و نقشهای مادری میداند. او به جنبشهای آگاهیبخشی مانند «روبان صورتی» نگاهی نقادانه دارد و توانمندسازی و تجاریسازیِ همزمانِ آن را به نقد میکشد و نشان میدهد که این جنبشها گاه به ابزاری برای سرپوشگذاشتن بر نابرابریهای ساختاری در دسترسی به درمان بدل میشوند.
محور سوم، به «سکوت و شرم» میپردازد که هسته مرکزی تابوهای مرتبط با مادری، تولیدمثل و زنانگی است. گتیسون واکاوی میکند که چگونه نهادهای اجتماعی، از خانواده تا نظام سلامت، بر زنانی که با چالشهای باروری (ناباروری، سقط جنین یا انتخابهای غیرمتعارف در فرزندآوری) مواجه میشوند، مهر طرد و خاموشی میزنند و این به انزوای روانی و جسمی آنها دامن میزند. شرم، نه یک احساس درونی، بلکه سازوکاری بیرونی برای نظارت اجتماعی بر بدنهای زنان است. محور چهارم به حوزه تابوشده «روابط جنسی و تمایلات جنسی» زنان میرود. نویسنده آشکار میسازد که چگونه میل و لذت جنسی زنان، در سایه هنجارهای اخلاقیِ مردسالارانه، به موضوعی حاشیهای در گفتمان سلامت بدل شده و «سلامت رابطای» اغلب به قیمت نادیدهگرفتن خواستهای اصیل زنان و بر اساس منافع شریک زندگی تعریف میشود. او بر ضرورت گسستن این سکوت و جایگزینی گفتوگوهای صریح و علمی به جای کلیشههای اخلاقی تأکید میورزد.
از منظر جامعهشناختی، این کتاب فراتر از راهنمایی برای خودمراقبتی عمل میکند؛ بلکه یک متن نقادانه است که مناسبات قدرت در نظام سلامت را افشا میسازد. گتیسون استدلال میکند که کنار گذاشتن تابوها (همانطور که در عنوان کتاب آمده) یک وظیفه جمعی و سیاسی است؛ چراکه تا زمانی که این هنجارهای نانوشته بازتولید شوند، حتی پیشرفتهترین درمانها نیز نخواهند توانست عدالت سلامت را محقق سازند. این کنارزدن، مستلزم بازتعریف گفتمان سلامت بر مبنای شمول، صداقت و احترام به عاملیت زنانه است. در نهایت، اثر گتیسون با اتکا به مستندات، نه تنها برای کنشگران حوزه سلامت و پژوهشگران مطالعات زنان، بلکه برای هر جامعهشناسی که به سازوکارهای سلطه، مقاومت و برساختشدگی اجتماعیِ بدن علاقهمند است، خواندنی ضروری و تحولآفرین خواهد بود؛ زیرا بهخوبی نشان میدهد که تغییر واقعی در سلامت زنان، در گرو دگرگونیهای بنیادین در ساختارهای اجتماعی و فرهنگیِ بازتولیدکننده نابرابری و سکوت است.
نویسنده: سولماز سقلی
تاریخ: شهریور ماه ۱۴۰۵
انجمن جامعهشناسی ایران شعبه آذربایجان شرقی
#جامعه_شناسی_سلامت
#مطالعات_زنان
#تابوهای_اجتماعی
#سلامت_باروری
#جنسیت_و_فرهنگ
@ISA_tabriz
@iran_sociology
4
2
1August 25, 2026 687 2
