پیشینه و هدف:
جنس Cyrtopodion از خزندگان کوچک و شبزی خانواده Gekkonidae هستند که در مناطق خشک و نیمهخشک ایران پراکندگی دارند. گونههای مرکب C. agamuroides و C. gastropholis تا پیش از این به عنوان دو گونه با پراکندگی گسترده در نظر گرفته میشدند، اما شواهد اولیه نشان میداد که این گروهها در واقع شامل چندین جمعیت مجزا با تفاوتهای ریختشناختی و ژنتیکی هستند. این مطالعه با هدف بازنگری جامع تاکسونومیک این گروه و کشف تنوع پنهان آن انجام شده است.
مواد و روشها:
محققان طی یک بازه ۲۰ ساله (۲۰۰۶–۲۰۲۶) موفق به جمعآوری ۲۵۱ نمونه از نقاط مختلف جنوب، مرکز و شرق ایران شدند. نمونهها از نظر ۴۸ صفت ریختشناسی (شامل نسبتهای اندامها، فلسها، الگوی رنگآمیزی و ویژگیهای جمجمه) مورد بررسی قرار گرفتند. همچنین برای تایید تمایز گونهها، از بارکدگذاری دیانای بر اساس ژن میتوکندریایی COI (سیتوکروم اکسیداز زیرواحد یک) استفاده شد. درختان فیلوژنتیک با روشهای بیزی و بیشینهصرفهجویی ترسیم گردید.
یافتههای اصلی:
نتایج نشان داد که کمپلکس گونههای اگاموریده در واقع شامل ۱۲ دودمان مجزا هستند که از نظر ژنتیکی تفاوتهای قابلتوجهی (بیش از ۸٪ واگرایی در ژن COI) دارند. از این تعداد، ۱۰ دودمان به عنوان گونههای جدید برای علم توصیف شدند. نام گونههای جدید عبارتند از:
Cyrtopodion arachnoideum, C. cryptum, C. maritimum, C. oculiplenum, C. pulvinatum, C. rupicola, C. semnanense, C. sieversorum, C. subtile, C. zarghami
دو گونه قبلی (C. agamuroides و C. gastropholis) نیز با تعریف مجدد و محدودتر باقی ماندند. هر گونه جدید بر اساس ترکیب منحصربهفردی از صفات ریختشناسی (مانند تعداد فلسهای زیرانگشتی، شکل فلسهای پشتی، الگوی خالها و نوارهای دم) و جایگاه فیلوژنتیکی متمایز تشخیص داده شد.
پراکندگی و زیستجغرافیا:
گونههای جدید عمدتاً در استانهای هرمزگان، فارس، کرمان، یزد، سمنان و خراسان جنوبی پراکنده هستند. بسیاری از آنها زیستگاههای خاصی مانند صخرههای آهکی، تپههای ماسهای یا مناطق ساحلی خلیج فارس را اشغال کردهاند و الگوی پراکندگی آنها نشاندهنده نقش کوهزایی زاگرس و بیابانهای مرکزی ایران در جدایی جغرافیایی و گونهزایی این گروه است.
بحث و نتیجهگیری:
این مطالعه برای اولین بار تنوع واقعی جنس Cyrtopodion در ایران را با استفاده از دادههای ترکیبی ریختشناسی و مولکولی نشان میدهد. یافتهها حاکی از آن است که تنوع خزندگان ایران به مراتب بیشتر از آن چیزی است که در منابع پیشین آمده است. همچنین مشخص شد که شناسایی صرفاً بر اساس ویژگیهای ظاهری میتواند منجر به پنهانماندن گونههای بسیار مشابه (گونههای خواهر) شود. نویسندگان بر نیاز فوری به انجام مطالعات ژنومی و بومشناختی دقیقتر برای هر یک از گونههای جدید، به ویژه در مورد وضعیت حفاظتی آنها، تاکید کردهاند.
اهمیت مقاله:
این مقاله که در مجله معتبر Russian Journal of Herpetology منتشر شده، یکی از جامعترین پژوهشهای تاکسونومیک روی خزندگان ایران در دو دهه اخیر محسوب میشود و تعداد گونههای جنس Cyrtopodion در ایران را تقریباً دو برابر کرده است
آکادمی حیات وحش و خزندگان زیمار
@iranianreptiles
9
