🔺 انتقادورزی در پیِ علمورزی
✍️ مسعود زمانی مقدم، مدیر دفتر لرستان #انجمن_ایرانی_مطالعات_فرهنگی_و_ارتباطات
🔹روزنامه فرهیختگان، شمارۀ ۴۴۸۸، ۲۹ مرداد ۱۴۰۴، صفحۀ ۷
علمورزی یعنی درک واقعیت، نه صرفاً فریاد زدن علیه آن. نخست باید تأکید کرد که هر علم اصیل، در ذات خود واجد وجهی انتقادی است. دانایی همواره با نوعی نارضایتی از وضع موجود همراه است؛ چون فهم و دانش جدید، لاجرم ضعفها و کاستیهای موجود را شناسایی کرده و برجسته میسازد. از این منظر، حتی دانشمندانی که بهظاهر در دستهبندیهای متعارف «محافظهکار» جای میگیرند نیز در فرایند علمورزیشان، نقادی میکنند. اما آنچه تفاوت میآفریند، شدت، جهتگیری و بنیانهای انتقاد است. انتقاد علمی، برخلاف نقدهای سطحی، با واقعبینی همراه است و از دل کاوش در واقعیت و بهصورت روشمند پدید میآید، نه از احساسات یا واکنشهای شتابزده و روشهای عامیانه.
باید توجه داشت که وقتی نقد و نقادی از بستر واقعیتهای عینی و فهم زمینهمند جدا شود، ممکن است بدل به توهماندیشی و ابتذال تفکر میشود. در چنین حالتی، گفتمان انتقادی نهتنها فهمی از واقعیت عرضه نمیکند، بلکه بهشکلی تناقضآمیز، بر ضد همان چیزی عمل میکند که مدعی دفاع از آن است؛ یعنی علم، حقیقت، یا عدالت. چنین انتقادی در نهایت بیشتر از آنکه روشنگر باشد، مخدوشکنندۀ درک درست از واقعیت است و چهبسا بنیانهای فهم اجتماعی را از درون تهی میسازد.
از همینرو، باید بر این اصل پای فشرد که کار دانشمند در وهلۀ نخست، علمورزی است، نه صرفاً انتقادورزی. علم اجتماعی بیش و پیش از آنکه عرصۀ خشم و گلایه و احساسات باشد، عرصۀ مشاهده، تحلیل و تبیین است. وظیفۀ دانشمند اجتماعی در تحلیلهایش نالیدن روشنفکرانه یا بروز احساسات خشمگینانه نیست، بلکه انجام بررسیهای منسجم اجتماعی است که بهطور درونی و روشمند، حاوی نقد اجتماعی نیز هستند؛ بیآنکه به دام تحریک هیجانات مخاطبان یا سادهسازیهای عوامگرایانه بیفتد. این تمایز، نهتنها وجهی معرفتی دارد، بلکه حامل مسئولیتی اخلاقی در قبال جامعه نیز میباشد.
در علم اجتماعی بهطور خاص، توجه به زمینهها و بومهای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی نقشی محوری دارد. درک مفاهیم جامعه، مناسبات قدرت، و کنشهای انسانی بدون رجوع به شرایط خاص هر جامعه، نتیجهای جز تحلیلهای ناقص یا گمراهکننده ندارد. به همین دلیل، بسیاری از نظریهپردازان ایرانی خارج از کشور -با وجود تبحر نظریشان- فهمی نسبتاً انتزاعی، سطحی یا ناهماهنگ با واقعیتهای ایران دارند. زیستن در یک بوم اجتماعی، تجربهکردن آن، و لمسکردن واقعیات روزمره، شرطی مهم برای نظریهپردازی و بهتبع آن انتقادورزی دقیق و اثرگذار در علوم اجتماعی است.
افزون بر این، غفلت از زمینهمندی، و در عوض، شیفتگی نسبت به نظریههای انتزاعی و نامتناسب با بوم ایران، یکی از دلایل اصلی ضعف گفتمانهای علمی و انتقادی در علوم اجتماعی ماست. به این عوامل، رویکردهای انتقادی اغراقآمیز را نیز باید افزود که گاه نهتنها کمکی به اصلاح ساختارها نمیکنند، بلکه میدان علم را به جولانگاه نارضایتیهای شخصی و کلیگوییهای فرساینده تبدیل میکنند.
در این میان، باید نکتهای اخلاقی و بنیادین را نیز فراموش نکرد: دانشمند خود بخشی از جامعه است و نمیتواند خود را برکنار یا برتر از مردم بداند؛ از اینرو، اخلاقاً نیز نباید با تحقیر مردم، تیشه به ریشۀ اجتماعی خود بزند. چنین نگاهی نهتنها ناسازگار با منش علمی است، بلکه در نهایت به بیگانگی روزافزون علوم اجتماعی با جامعه منجر میشود؛ بیگانگیای که خود مانعی مهم بر سر راه تأثیرگذاری اجتماعی دانش و دانشورزی است.
با اینحال، علمورزیِ اصیل، تنها متکی بر ارادۀ فردی دانشمند نیست. یکی از لوازم ضروری برای بالندگی دانش اجتماعی، وجود آزادیهای مدنی، بهویژه آزادیهای رسانهای و دانشگاهی است. بدون فراهمبودن زمینۀ آزادی بیان، دسترسی به اطلاعات و امکان گفتوگو و نقد در فضای عمومی، علم به محاق میرود و تحلیلهای اجتماعی به سانسور، خودسانسوری یا محافظهکاریِ اجباری گرفتار میشوند. همانگونه که علم نیازمند دقت و روش است، به همان میزان نیازمند فضاست؛ فضایی باز، امن و گفتوگوپذیر.
ادامه و متن کامل یادداشت را (اینجا) بخوانید.
🇮🇷
🆔 @irancsca
