بال سبزهقبای اروپایی
بال سبزهقبای اروپایی، یک نقاشی با ابعادی کوچک (19.6 در 20 سانتیمتر) اثر آلبرشت دورر، نقاش و چاپساز آلمانی دوره رنسانس است، که بال یک پرنده خوش رنگ و لعاب به نام سبزهقبا را به تصویر کشیده است.
این اثر شاید برای دورر صرفا یک آزمون رنگ و طرح در آبرنگ باشد. اما هوشمندی دورر، لایههای عمیقتری به اثر بخشیده است. چیزی بهدرستی از این تصویر غایب است: پرنده. دورر در این تصویر، به جای کشیدن پرندهای با بال گشوده، بال را بهتنهایی کشیده است. بال همواره تداعیکننده پرواز است و پرندهای که بالش را کنده باشند، دیگر پرنده نیست. پرندهای که از پرنده بودن ساقط شده باشد، هیچ نیست - که کاش پرنده بدون بال زنده نمانده باشد.
در تابلو، علاوهبر این فقدان، شقاوتی نهفته است. بریدن بال، پرنده را ناپرنده کردن است و در این کار شقاوتی است عظیم. شقاوتی که اگر چه با رنگ و لعاب آرامشبخش و بلکه شعفآفرین و دقت بینظیر اثر تضادی اساسی دارد، اما همین تضاد، درجه شقاوت را افزایش داده است؛ که ناپرنده کردن، پرنده بهشتی شقاوتی است عظیمتر. و دورر هوشمندانه، با استفاده از طیف رنگهای گرم و قرمز -برای تداعی خون- در محل کنده شدن بال از بدن، این شقاوت را نمودی پررنگتر بخشیده.
بال این نقاشی، لزوما بال یک پرنده نیست. خصوصا اگر عنوان نقاشی را ندیده باشیم. علاوه بر طیف رنگ آبی و لاجوردی -که در آن دوران بهلحاظ شمایلشناسانه مخصوص بهتصویرکشیدن ردای مریم عذراست- صلابت، کشیدگی و احتمالا ایدهآلیزه شدن حالت بال، طرح را به بال فرشتهها نزدیک کرده است؛ چنانکه به راحتی میتوان چنین تلقی کرد که بالها متعلق به فرشتهای طرد شده از ملکوت اعلی باشد. یا فرشتهای شکست خورده و سلاخی شده توسط شیاطین و اهریمنان. این در حالی است که نقاشیهای مشابه، چنان طراحی شدهاند که انضمام و تعلقشان به پرنده عیانتر باشد.
بال سبزقبای اروپایی دورر، یادآور مجسمه الهه پیروزی ساموتراس است. مجسمهای که روزگاری در جزیره باستانی ساموتراس در شمال دریای اژه، ایزدبانو نایکی را به تصویر میکشید. ایزدبانوی حامی پیروزی، که با بالهای گشوده در حال فرود آمدن بر عرشه کشتی است.
مجسمه اما، در گذار دوران سر و دستانش را از دست داده است. اگرچه هنوز در نگاه از طرفین، هیبت بالهایش نظرگیر است، اما از پیش رو، جز تنهای موحش، که شقاوتمنداته مثله شده، نمینماید. و از الهه پیروزی مثله شده، بدون سر و دستان، چه بر خواهد آمد؟
الهه پیروزی ساموتراس شکست خورده است، فرشته نقاشی دورر هم.
8
1
1January 11, 2025 472 1
