تاریخ تحلیلی

فروغی، آن گونه که می فرمایید، خانه نشین نشد. در فرهنگستان بود، در دانشکده ی حقوق سخنرانی می کرد و چند بار هم مورد مشورت رضا شاه قرار گرفت. اصطلاح اصلی اش «مورد بی التفاتی قرار گرفتن» است.

[بعد از طرح قضایای مسجد گوهر شاد] عرض کنم که ایشان خانه نشین شدند و بهترین ثمره کارهای علمی شان را از همان دوره دارند. پیش از آنهم داشتند، یک کتابهائی چاپ کردند ولی آن دوره، فرض اینکه سیر حکمت در اروپا، عرض کنم که اینها بیشتر آئین سخنوری و سماع طبیعی بوعلی، اینها دیگر آنموقع نوشته و چاپ شد.

بله آنوقت برای اینکه به اصطلاح خیال می کنم رضاشاه بخواهند به دیگران بفهمانند که مرحوم فروغی مغضوب نیست مثل آنهای دیگر، خواستن شان، یک روز احضارشان کردند. رفتند، خوب یادم می آید که دندان شان هم درد می کرد. بعد به ایشان گفته بودند که خب، خانه شما خانه ما که مثل بیرونی اندرونی می ماند، مرتب بیائید بروید، اینها ولی دیگرهمان یک بار بود و دور تا دور منزل ما را هم پلیس غیر یونیفورم پوشیده گذاشته بودند .

آن موقع می دانید سازمان امنیت و این تشکیلات نداشتیم، همه چیز با شهربانی بود. یک اداره ای داشتیم اداره تامینات که بعد شد آگاهی. آنها مراقبت می کردند و اینها بامزه بود. لباس پلیس خاکستری بودش. یونیفورم شان، اینها که پلیس سویل به اصطلاح بودند، اینها هم کت و شلوار خاکستری از همان پارچه داشتند و بالاخره هم، آنها هم خیلی خوب روشن بود.

من یادم می آید هر روز می آمدم بروم مدرسه، دم درب این ایستاده بود روزنامه می خواند و چون بیسواد بود، آن وقتها هم که روزنامه ها تویش عکس اینها هیچ نداشتش، معمولا عوضی دستش گرفته بودوخیلی روشن بود که این پلیس است. هر جا من مي رفتم دنبال من می آمدند.

از این ناراحتی ها داشتیم، عرض کنم که منزل خواهر من و گفتم برایتان زن پسر مرحوم اسدی بود، منزل آنها پلیس بود، بعد انها را تبعید کردند تمامشان را. از این مشکلات دیگر پیش آمد ولی خوب روزگار گذشت تا سوم شهریور......

"...من در ممالک دموکراتیک تربیت شده ام...دیگر آن قدرت فردی در مملکت نیست و آن قدرت فردی تجدید نخواهد شد.اکنون در تمام دنیا تمایل بر این است که آزادی بیشتر رشد کند و بیشتر گردد. من نیز می کوشم خدماتی انجام دهم...اما از طریقی دیگر، نه از راه تجدید قدرت فردی. صحیح است که این روش به کندی پیشرفت می کند ولی اثرات آن از نظر زمان پایدارتر خواهد بود و پس از من به جای خواهند ماند."

خب یک قدرتی پیدا شده بود - رضا شاه - حالا امر دائر بود که یا بیائیم با این موافقت کنیم و مسئولیت مملکت را بدهیم دستش، کمکش کنیم، حتما هم مثل هر بشر دیگری یک لنگی هائی دارد، جلوی آن لنگی ها را بگیریم کارها را کم بکنیم یا اینکه ول کنیم و این هرج و مرج را ادامه بدهیم که فنای مملکت است و هیچ تردید در آن نیست.... بنابراین یک عده ای معتقد بودند که نخیر، بیائیم این حکومت مرکزی قوی را پشتیبانی کنیم، حمایت کنیم، نگهداریم، پاکش کنیم، تمیزش کنیم، نگذاریم زیاد آلوده بشود. [البته] شاید آنها خیلی خوشبین بودند! خیال می کردند که واقعا موفق می شوند. یک عده ای هم بودند، رجال منزه ِ پاک ِ وطن پرست مثل مرحوم معتمدالملک، مرحوم مشیرالدوله و... اینها یا دیدشان وسیع تر بود یا فکر می کردند که با دستگاه نظامی بازی نمی شود کرد، آن تمیزی که باید حفظ کرد، آن وضع مشروطه را نگه داشت. یا [اینکه] طرفین به همدیگر زیادخوشبین نبودند، [خلاصه] کشیدند کنار. ولی تا آنجا که من ضمن صحبتها می دانم مرحوم فروغی[پدر] از آن کسانی بود که می گفت باید بیائیم کمک بکنیم مملکت را سر و صورت بدهیم، لنگی ها را پر کنیم....منتهایش هنوز زود است که قضاوت کنیم که چه عواملی باعث شد که ما در این راه موفق نشدیم و بتدریج فرض کنیم که بعد از ۷ سال ۸ سال سلطنت رضاشاه، گرفتار آن دیکتاتوری شدیدی که مرحوم مصدق پیش بینی اش را در آن نطق کرده بود، شدیم....

چندین چراغ دارد و بیراهه می رود
بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش!

امروز، سوم اسفندماه، سالگشت اشغال تهران توسط دیویزیون(لشگر) قزاق و کودتای انگلیسی ۱۲۹۹ است. تقارن تاسیس انجمن شیر و خورشید در دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک) با این مناسبت و سر دادن شعارهای "جاوید شاه" و اعلام پذیرش رهبری آقای رضا پهلوی برای دستیابی به ایرانی سکولار، آباد و دموکراتیک هم در این میانه تهی از دلالت ها و نشانه های مفهومی نیست.

...در چنین شرایطی، پرسش اساسی همه ما این است: آیا انتظار طبیعی از نیروهای مسئول و دغدغه‌مند در داخل این نیست که به‌روشنی مرز خود را با این رویکردهای فاشیستی مشخص کنند؟ سکوت در برابر چنین روندهایی، به‌ویژه در لحظه‌ای که بخشی از جوانان معترض در جست‌وجوی راه و امید هستند، می‌تواند به‌طور ناخواسته آنان را به سوی همین الگوهای پرهزینه و خطرناک سوق دهد.

اگر نقد استبداد دینی یک وظیفهٔ اخلاقی است، هشدار دربارهٔ خطر بازتولید اشکال دیگر استبداد و فاشیسم—این‌بار در پوشش اپوزیسیون—نیز همان‌قدر ضروری است. مسئولیت در قبال جامعه، تنها به مخالفت با وضع موجود محدود نمی‌شود، بلکه شامل روشنگری دربارهٔ مسیرهای انحرافی، پرهیز از خشونت‌طلبی، و دفاع از کرامت انسانی در هر شرایطی است؛ تا جنبشی که بر پایهٔ حق‌خواهی شکل می‌گیرد، به دام نفرت، حذف و ویرانی نیفتد.

همه آنچه در بالا به آن اشاره کردم نشانه‌های شکل‌گیری یک گرایش نگران‌کننده است؛ گرایشی که اگر به‌موقع مهار نشود، می‌تواند از حاشیه به متن بیاید و بخشی از نیروی جوان را به سوی نوعی سیاستِ مبتنی بر نفرت، حذف و اقتدارگرایی از نوع جدید فاشیسم سکولار سوق دهد. سکوت یا رضایت ضمنی شما در برابر چنین روندی، نه‌تنها به تثبیت آن کمک می‌کند، بلکه می‌تواند سرمایهٔ اجتماعی نیروهای شما را نیز فرسایش دهد و امکان شکل‌گیری یک بدیل واقعاً دموکراتیک در آینده را تضعیف کند.

در چنین مسیری، خطر آن است که رقابت‌های کوتاه‌مدت و فرصت‌طلبی های سیاسی، جایگزین چشم‌اندازهای بلندمدتِ مبتنی بر آزادی، تکثر و حقوق شهروندی شود؛ روندی که در نهایت می‌تواند به گسترش خشونت و تعمیق شکاف‌های اجتماعی بینجامد.

از این‌رو، نیاز به شجاعت سیاسی و روشنگری صریح از جانب شما عزیزان وجود دارد: ترسیم مرز روشن با گفتمان‌های خشونت‌طلب و فاشیستی، تأکید بر استقلال جنبش‌های اجتماعی از مداخلات بیرونی، و دعوت به کنش‌هایی که با ظرفیت‌های واقعی جامعه و اصول دموکراتیک همخوان باشد، وظیفه شماست.


پیام شما به نسل جوان باید روشن باشد:

مسیرهایی که بر نفرت، حذف و میان‌بُرهای پرهزینه تکیه دارند، نه به آزادی پایدار می‌رسند و نه به دموکراسی. آنچه می‌تواند آینده‌ای قابل اتکا بسازد، اتکا به نیروی اجتماعی درون کشور است و پایبندی به اخلاق سیاسی، و پرهیز از افتادن در دام پروژه‌هایی که سرانجامی جز بازتولید چرخه‌های خشونت ندارند....

سلام دوست عزیز، ببخشید که دیر می نویسم. بله، جامعه ی ایران اکنون به یک محکمه ی انکیزیسیون وسیع تبدیل شده است. تو گویی مقدمه ی طرح هر بحثی باید شهادتینِ وقوع جنایت و اعلام ِ ورود به فاز گذار و یا براندازی به هر وسیله ی ممکن - حتی اگر شده حمله ی نظامی هدفمند و یا گسترده خارجی - باشد و اگر هر چیز لازم ِ دیگری گفته شود، برداشت و تلقی عمومی، خون شوری و وسط بازی و نهایتا  وابستگی به حاکمیت است.

این وضعیت بسیاری را به سکوت کشانده، بویژه کسانی را که علیرغم آگاهی به مسئولیت تام و تمام نظام حاکم در فاجعه ی رخ داده، معتقدند که جامعه ی ایران آمادگی تجربه ی یک انقلاب و یا یک گذار معطوف به یک نتیجه ی مطلوب و کم هزینه ی پایدار و البته بدون خشونت، آن هم در یک شرایط پر تنش منطقه ای را ندارد و هنوز چنان که باید و شاید، نیروی ِ ملی ِ پیشران ِ متشکل ِاین پروژه را درون خود نپرورده، نیروهایی که معتقدند چنین تجربه ای در صورت ضرورت هم، باید با همراهی متحدیتی در داخل حاکمیت انجام پذیرد تا از خشونت آن کاسته شده و از اتلاف منابع انسانی و مادی جامعه جلوگیری کند.

اما سکوت مگر چه کمکی می تواند بکند جز واگذاری عرصه به صداهای بلندی که در زمانه ی انفعال سایر نیروها و مرعوب شدن شان، بی رقیب به نظر می رسند؟

برخی رسانه ها و کانال های تلگرامی، ویدئو هایی از اعتراضات روزهای اخیر منتشر کرده اند که نشان می دهد جمعی از معترضان، شعار "روحت شاد رضا شاه" سر داده اند. اعتراض حتما حق مشروع شهروندان است و هیچ حکومتی نمی تواند و نباید آن را از ایشان سلب کند. اینکه معترضان چه شعار یا شعارهایی می دهند نیز مربوط به خودشان است اما اگر چنانکه برخی از رسانه ها نشان می دهند، این اعتراضات از مسائل اقتصادی عبور کرده و وارد فاز سیاسی شده باشد، خالی از فائده نخواهد بود تا پاره ای از خاطرات محمود فروغی در مورد فضای سال‌های پایانی حکومت رضا شاه را با کسانی که از وضعیت امروز به تنگ آمده و به جای درانداختن طرحی نو در سودای بازگشت به گذشته اند، به اشتراک بگذاریم چه آنکه نمادها مهم اند و رضا شاه، هرچه که باشد، نماد آزادی خواهی نیست مگر اینکه پای و خواست آزادی در میان نباشد....

[محمود فروغی فرزند محمدعلی فروغی و سفیر پیشین ایران در کشورهای آمریکا، برزیل، سوئیس و افغانستان در دوران پهلوی دوم بوده است.]

امیر یوسفی (روزنامه نگار): نخبگان فرهنگ پس از مرگ هم در امان نیستند؟

در گرماگرم تجاوز اسرائیل به ایران، زنده یاد دکتر کریم سلیمانی دهکردی، بریده ای از جلد سوم کتاب "یادداشت هایی از زندگانی باقر کاظمی" را برایم ارسال کردند تا در کانال منتشر کنم. در آن مقطع، بنا بر پاره ای از ملاحظات که با ایشان در میان گذاشتم، از این کار صرف نظر کردم تا در وقت دیگری به انجام آن مبادرت کنم که با نظر مساعد پذیرفتند. اکنون و در آخرین شب از ماه آذر که با خاطره ی تاسیس سلسله ی پهلوی گره خورده است، امر استاد را اطاعت می کنم. روان شان شاد.

[توضیح: این بریده قبلا در کانال تلگرامی "کانون فرهنگی شید" منتشر شده بوده است.]

وقتی که می خواستم یکی از افسران ایرانی را برای انجام کودتا در نظر بگیرم، با چندین افسر ایرانی تماس گرفتم و فقط رضا خان میرپنج قزاقخانه را واجد صفات لازم دیدم و او را انتخاب کردم و بلندش نمودم :

"I took him up"

و حالا خوشوقتم که در این انتخاب اشتباه نکرده بودم و موفقیت‌های معظم له باعث سربلندی من است.