هـدف عـلــم بـلاغــت،
و نیـاز ادیـب یـا مـفسـر به ایـن عـلـم
🍃قسمت سوم
ادامه 🟢۱_تعریف علم بلاغت
🔻تفسیر آیه نساء و تمرکز بر واژه{بلیغًا}
﴿ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُل لَّهُمْ فِي أَنفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا ﴾ [النساء: ٦٣]
خطاب در افعال امر أعرِضْ، عِظْ وقُل متوجه پیامبر اکرم ﷺ، و سیاق آیه و آیات پیش از آن درباره منافقین مدینه میباشد، آنجا که الله میفرماید:
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنكَ صُدُودًا } [النساء: ٦١] [١]
{ فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا } [النساء: ٦٢] [٢]
سپس خداوند بعد از اینکه از احوالشان خبر داد{أُولئِكَ الَّذِينَ يَعلَمُ اللهُ ما في قُلُوبِهِم}، به پیامبرمان ﷺ امر میکند که چه رویکردی در قبال رفتار منافقین داشته باشد:
🔸{فَأعرِضْ عَنهُم}: نوع فاء فصیحه است یعنی جواب شرطی مقدر که مفهوم از ماقبل است یعنی:
إذا كان حالُهُم مَعلومًا لك فأعرض عنهم.
مراد از إعراض، مهلت دادن به آنان و عدم عقوبت است.
🔸{وعظهم وقل لهم في أنفسهم قولًا بَلیغًا}: منظور پند، تذکر و انذار منافقین و دعوت آنان به توبه است.
جملات فوق معطوف بر جمله أعرض هستند.
و اما مراد از {قولًا بلیغًا} که مورد بحث ماست همان کلام رسا و شیوا و مؤثر در نفوس تلقی میگردد،
🍃 علامه زمخشری _غَفَرَ اللهُ لَهُ_ در تفسیر این بخش از آیه آورده:
«أي: قُل لَهُم قَولًا بَليغًا في أنفسهم، مُؤَثِّرًا في قُلُوبِهِم» [٣]
🍃قاضی بیضاوی _رحمه الله_ نیز میفرماید:
«قولا بلیغًا: سخنی که رسا و مؤثر در نفوسشان باشد. خداوند پیامبرش را مأمور به اغماض از گناهانشان و نصیحتشان بوسیله ترغیب و ترهیب کرده است. و این اقتضای شفقت انبیاء علیهم السلام میباشد».[۴] (ترجمه به فارسی).
🔸جار و مجرور{في أنفسهم} متعلق به قُل میباشد و دو معنا برایش گفتهاند:
«الف_ در مورد خودشان به آنان کلام بلیغ بگو یعنی: قل لهم في شأن أنفسهم.
ب_ در خلوت با آنان به شیوایی سخن بگو یعنی: قل لهم قولا بليغا في وقت خلوتك بهم، زیرا نصیحت در خلوت تأثیرش بیشتر است». [۵]
__جمع میان دو معنای مذکور چنین است:
درباره احوال و عاقبتشان با آنان کلامی شیوا و مستدل و ناصحانه بگو، و برای تأثیرگذاری این کلام در خلوت باشد.
چقدر این حدیث شریف اینجا نمود پیدا میکند: «أدَّبَني رَبِّي فَأحسَنَ تأديبي».
🔸گفتنیست که عطف در {وقل لهم...}، عطف خاص بر عام است و اشاره به اهمیت نصیحت و انتخاب بهترین وجه برای این امر دارد.
📌لازم به ذکر است که از {قولًا بلیغًا} این نکته استنباط میگردد که دعوتگر باید از شیوایی و رسایی کلام و نیز قدرت بیانی بالایی برخوردار باشد تا رسالت خدا را آنگونه که هست به بهترین شکل ممکن بیان کند، و این خصیصهای بود که پیامبرمان ﷺ در آن باهر و ماهر بود، وهو أفصح من نطق بالضاد.
پایان شرح آیه کریمه.
ادامه دارد...
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
📚پانوشت:
(۱)_ و چون به آنان گفته شود به سوى آنچه خداوند نازل كرده است و به سوى رسول [خدا] آييد. آن منافقان را بينى كه سخت از تو روى بر مىتابند. (ترجمه خرمدل).
(۲)_ چگونه باشد كه چون به سزاى عملكرد پيشينشان مصيبتى به آنان رسد، در حالى كه به خدا سوگند مى خورند كه جز نيكوكارى و آشتى دادن منظورى نداشتيم، به نزد تو آيند. (خرمدل).
(۳)_ تفسير الكشاف، جار الله الزمخشريّ، ج١، ص٥٢٧.
(۴)_ أنوار التنزيل وأسرار التأويل، ناصرالدين البَيضاوي، ج٢، ص٨١.
(۵)_ نگاه: إرشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم، أبوالسُّعود، ج٢، ص٣٥٧.
✍سینا وظیفهشناس
#نشر_بدون_لینک_جایز_نیست❤️
•┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈┈•
➥ «@halavatolbalaghah | حلاوة البلاغة»📚
➥ «@sarfonahvsina | صرف و نحو»📚
