تپلیزوماب (Teplizumab): از شناسایی زودهنگام تا دگرگونسازی روند دیابت نوع ۱نمونهای از گذار پزشکی از «درمان بیماری پس از پدیدار شدن نشانههای بالینی» به سوی «شناسایی و مداخله در مرحلهٔ پیشنشانهای بیماری».
امروزه دیابت نوع ۱
(Type 1 Diabetes; T1D)
دیگر بیماریای دانسته نمیشود که با پدیدار شدن نشانههای بالینی آغاز شود؛ بلکه روندی زیستی و پیوسته است که ممکن است سالها پیش از آشکار شدن دیابت بالینی، با آغاز خودایمنی علیه سلولهای بتای جزایر پانکراس شکل گرفته باشد.
این نگرش، برداشت ما از شناسایی زودهنگام دیابت نوع ۱ را دگرگون کرده و بیماری را در پیوستاری از خودایمنیِ بینشانه تا دیابت بالینی آشکار تعریف میکند:
مرحلهٔ ۱: دیابت نوع ۱ پیشنشانهای با قند خون طبیعی:
وجود دو یا چند خودپادتن جزایر پانکراس، همراه با تنظیم طبیعی قند خون و بدون نشانههای بالینی بیماری.
مرحلهٔ ۲؛ دیابت نوع ۱ پیشنشانهای همراه با اختلال تنظیم قند خون:
وجود خودپادتنهای جزایر پانکراس، معمولاً بهصورت متعدد، همراه با اختلال تنظیم قند خون (Dysglycemia)، اما هنوز بدون رسیدن به معیارهای تشخیصی دیابت بالینی. این اختلال میتواند با قند پلاسمای ناشتا ۱۰۰ تا ۱۲۵ mg/dL، قند دوساعته در آزمون تحمل خوراکی گلوکز ۱۴۰ تا ۱۹۹ mg/dL، یا HbA1c برابر ۵٫۷ تا ۶٫۴٪ ــ یا افزایش دستکم ۱۰ درصدی HbA1c ــ مشخص شود.
مرحلهٔ ۳: دیابت نوع ۱ بالینی:
مرحلهای که افزایش آشکار قند خون به آستانههای پذیرفتهشدهٔ تشخیصی دیابت رسیده و بیماری از حالت پیشنشانهای به مرحلهٔ بالینی گذر کرده. در این مرحله، نشانههایی مانند پرادراری، پرنوشی، کاهش وزن و گاه کتواسیدوز دیابتی ممکن است پدیدار شوند.
از این رو مرحلههای ۱ و ۲ صرفاً «افزایش خطر ابتلا» نیستند، بلکه مراحل پیشنشانهای خودِ دیابت نوع ۱ به شمار میروند. نکتهٔ بنیادین آن است که مرحلهٔ ۲ پنجرهای برای مداخله با هدف تغییر روند بیماری میگشاید.
تپلیزوماب (Teplizumab; Teizeild®) یک پادتن تکدودمانی (مونوکلونال) ضد CD3 است که پاسخ سلولهای T درگیر در تخریب خودایمنی سلولهای بتای پانکراس را تعدیل میکند. این دارو درمان قطعی دیابت نوع ۱ نیست و خودایمنی را نیز از میان نمیبرد؛ بلکه میتواند گذار بیماری از مرحلهٔ ۲ به مرحلهٔ ۳ را به تأخیر اندازد.
در پژوهش محوری TrialNet TN-10، یک دورهٔ ۱۴روزهٔ درمان با تپلیزوماب، رسیدن به دیابت نوع ۱ مرحلهٔ ۳ را بهگونهای چشمگیر به تأخیر انداخت. در گزارش نخست این پژوهش، میانهٔ زمان تا مرحلهٔ ۳، ۴۸٫۴ ماه در گروه تپلیزوماب، در برابر ۲۴٫۴ ماه در گروه دارونما بود.
پیگیری درازمدتتر نیز پایداری این سود بالینی را تأیید کرد. در دادههایی با میانهٔ پیگیری ۵۱ ماه، میانهٔ زمان رسیدن به مرحلهٔ ۳ حدود ۵۰ ماه با تپلیزوماب، در برابر ۲۵ ماه با دارونما بود؛ همچنین در این دوره، ۴۵٪ از دریافتکنندگان تپلیزوماب، در برابر ۷۲٪ از دریافتکنندگان دارونما، به مرحلهٔ ۳ رسیدند.
در ژانویهٔ ۲۰۲۶، تپلیزوماب برای بزرگسالان و کودکان ۸ ساله و بالاتر مبتلا به دیابت نوع ۱ مرحلهٔ ۲، با هدف به تأخیر انداختن گذار به مرحلهٔ ۳، مجوز سراسری اتحادیهٔ اروپا را دریافت کرد.
این دستاورد، جایگاه غربالگری زودهنگام دیابت نوع ۱ را، بهویژه در افراد دارای پیشینهٔ خانوادگی یا خطر ژنتیکی بالاتر، برجستهتر میسازد. شناسایی خودپادتنهای جزایر پانکراس و سپس تعیین مرحلهٔ سوختوسازی بیماری، امکان پایش سامانمند را فراهم میآورد و در افراد واجد شرایطِ مرحلهٔ ۲، راه را برای بررسی درمان تغییردهندهٔ روند بیماری میگشاید.
در این میان، یک تمایز مفهومی اهمیت ویژهای دارد:
تپلیزوماب از پیدایش دیابت نوع ۱ پیشگیری نمیکند؛ زیرا در مرحلهٔ ۲، فرایند خودایمنی بیماری از پیش آغاز شده و فرد در مرحلهٔ پیشنشانهای دیابت نوع ۱ قرار دارد. تپلیزوماب گذار از مرحلهٔ ۲ به مرحلهٔ ۳، یعنی آشکار شدن دیابت بالینی، را به تأخیر میاندازد.
شاید اهمیت تپلیزوماب فراتر از معرفی یک داروی نوین باشد؛ این دستاورد را میتوان نشانهای از دگرگونی بنیادین در نگرش پزشکی دانست:
گذار از انتظار برای آشکار شدن بیماری و سپس درمان آن،
به سوی شناسایی بیماری پیش از پدیدار شدن نشانهها
و مداخله برای دگرگون ساختن روند طبیعی آن.
✍ پروفسور علیرضا رنجبر
استاد بیماریهای مولکولی و بالینی کودکان و نوجوانان،
ایمونولوژی و آلرژی مولکولی و بالینی
بن، آلمان
منابع برگزیده:
1. Herold KC, et al. N Engl J Med. 2019.
2. Sims EK, et al. Sci Transl Med. 2021.
3. American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes—2026.
4. European Medicines Agency. Teizeild (teplizumab). 2026.
🔹 t.me/GreatPharos
🔹لطفاً به گروه
🔹 t.me/HealthNotes
بپیوندید و از بخش اد ممبر کسانی را که سلامتشان برایتان مهم است اد کنید.
