سقراط می‌گفت:«من داناترین فرد آتن‌ام؛ زیرا تنها کسی هستم که می‌دانم نمی‌دانم.»این جمله، یکی از عمیق‌ترین بینش‌های تاریخ اندیشه است. سقراط معتقد بود بسیاری از انسان‌ها نه‌تنها دانا نیستند، بلکه از نادانی خود نیز آگاه نیستند.
بعدها فیلسوفی به نام 'نیکلاس کوزایی' این مفهوم را «جهل فرهیخته» نامید؛ یعنی آگاهی از محدودیت‌های دانایی خویش.
در واقع، نخستین گام برای دانا شدن، رهایی از توهّم دانایی است.
این اندیشه در تمدن ایرانی نیز بارها مورد توجه حکما و اندیشمندان قرار گرفته است. سعدی علیه‌الرحمه می‌گوید:
«نادان را بِه از خاموشی نیست،
و گر این مصلحت بدانستی، نادان نبودی.»
اما آیا این موضوع فقط یک شهود فلسفی است یا علم روان‌شناسی نیز آن‌را تأیید کرده است؟
پاسخ مثبت است.
در سال ۱۹۹۵ مردی به نام «مک‌آرتور ویلر» پس از مالیدن آبلیمو به صورتش، اقدام به سرقت از بانک کرد.
او تصور می‌کرد همان‌طور که از آبلیمو برای ساختن جوهر نامرئی استفاده می‌شود، مالیدن آن به صورت نیز باعث می‌شود دوربین‌های مداربسته نتوانند تصویرش را ثبت کنند!
طبیعتاً چند ساعت بعد پلیس او را دستگیر کرد. ویلر با تعجب گفته بود:
«اما من که صورتم را با آبلیمو پوشانده بودم!»
این ماجرا توجه دو روان‌شناس به نام‌های «دیوید دانینگ» و «جاستین کروگر» را جلب کرد. آنان با انجام مجموعه‌ای از پژوهش‌ها به نتیجه‌ای جالب رسیدند:
افرادی که در یک حوزه، دانش یا مهارت کمی دارند، معمولاً توانایی ارزیابی درست عملکرد خود را نیز ندارند.
به همین دلیل، اغلب توانایی‌های خود را بیش از حد واقعی برآورد می‌کنند.
این پدیده بعدها به نام «اثر دانینگ–کروگر» شناخته شد.
نکته‌ی جالب این‌جاست که هرچه فرد بیشتر یاد می‌گیرد، بیشتر متوجه گستردگی مجهولات خود می‌شود.
به همین دلیل، اعتمادبه‌نفس اولیه و کاذب او کاهش می‌یابد. فرد درمی‌یابد که مساله بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی است که در ابتدا تصور می‌کرده است.
در مقابل، کسانی که در آغاز مسیر یادگیری قرار دارند، گاهی با مطالعه چند مقاله، دیدن چند ویدئو یا شنیدن چند سخنرانی، احساس می‌کنند به درکی عمیق از موضوع رسیده‌اند و با قاطعیت درباره آن اظهارنظر می‌کنند.
شاید به همین دلیل است که در فضای مجازی افراد کم‌اطلاع را گاه مطمئن‌تر و قاطع‌تر از متخصصان می‌بینیم.
متخصص واقعی معمولاً می‌داند که هر مساله‌ای ابعاد و پیچیدگی‌های فراوانی دارد؛ بنابراین با احتیاط بیش‌تری سخن می‌گوید.
البته نباید فراموش کرد که اثر دانینگ–کروگر فقط درباره‌ی «دیگران» نیست. تقریباً همه ما در حوزه‌هایی که شناخت کمی از آن‌ها داریم، ممکن است گرفتار این خطا شویم.
شاید یکی از نشانه‌های بلوغ فکری این باشد که بتوانیم با آرامش بگوییم:
«ممکن است اشتباه کنم؛ بیشتر توضیح بده.»
این جمله، آغاز راه دانایی‌ست.
🔰امور فرهنگی علوم پزشکی تهران
@emergency_med1
